Không đồng nhất từ láy với hai loại từ
Từ tượng hình gợi dáng vẻ, trạng thái; từ tượng thanh mô phỏng âm thanh của tự nhiên hoặc con người. Chúng có thể làm đối tượng hiện rõ và có sắc thái biểu cảm. Nhiều từ có hình thức láy, nhưng không phải cứ từ láy là tượng hình hoặc tượng thanh.
Khi gặp, nêu từ cụ thể, điều nó gợi và tác dụng trong cảnh. Có thể thử thay bằng cách nói chung để thấy phần sắc thái bị giảm, nhưng không đổi lời trích mà vẫn nhận nguyên văn.
Một từ cần xét cách dùng thực tế. Gợi tả hình, âm không có nghĩa mọi văn bản đều nên dùng thật nhiều; thông báo hoặc báo cáo còn cần độ rõ, chính xác và mục đích.
Ví dụ thay từ để nhận giá trị
Các câu minh hoạ do BTVN biên soạn:
“Ánh đèn lập loè sau tán lá.” “Lập loè” gợi trạng thái ánh sáng lúc rõ lúc mờ; đổi thành “có ánh đèn” chỉ giữ thông tin hiện diện mà giảm sắc thái nhìn thấy.
“Tiếng bước chân lộp cộp vang trong hành lang.” “Lộp cộp” mô phỏng âm bước; đổi thành “có tiếng bước chân” vẫn nói sự việc nhưng ít gợi âm cụ thể.
Ở câu thứ nhất, cần giải thích trạng thái nhìn; câu thứ hai, cần giải thích âm nghe. Không chỉ gọi cả hai “từ láy làm câu hay” vì chưa chỉ tác dụng riêng.
Củng cố kiến thức
“Lập loè” trong câu thứ nhất có tác dụng nào?
Đúng: từ gợi hình trạng thái nhìn thấy.
Không có số lượng đèn.
Không mô phỏng lời nói.
Không có dữ liệu khảo sát.
Lời giải
Đáp án A. Lập loè làm rõ cách ánh đèn hiện qua tán lá, không chỉ thông báo có đèn. Đây là gợi trạng thái, khác việc đếm số đèn hoặc mô phỏng âm.
Củng cố kiến thức
Giải thích nào đủ rõ giá trị “lộp cộp” ở câu thứ hai?
Số tiếng không giải thích tác dụng trong câu.
Ngữ cảnh là âm thanh, không màu.
Đúng: gọi chức năng kèm điều cụ thể được gợi.
Không nêu danh tính.
Lời giải
Đáp án C. Tượng thanh cần được giải thích bằng âm nó mô phỏng. Lộp cộp làm tiếng bước chân cụ thể hơn lời chung có tiếng bước; không cho biết màu hoặc tên người.