Tên biện pháp là bước đầu, chưa phải lời phân tích
Điệp ngữ lặp lại từ hoặc cụm từ có dụng ý để nhấn, nối ý hoặc tạo nhịp. Hoán dụ gọi một đối tượng bằng tên của đối tượng khác có quan hệ gần gũi với nó, chẳng hạn bộ phận với toàn thể. Một cách diễn đạt có thể phối hợp nhiều biện pháp; không buộc chọn chỉ một tên khi phân tích tự do.
Khi giải thích tác dụng, đi theo ba bước: chỉ rõ từ ngữ, nêu hình ảnh hoặc ý nghĩa được làm nổi bật, rồi liên hệ tình cảm và mạch văn bản. Câu “làm tăng sức gợi hình, gợi cảm” chỉ khái quát, cần nói gợi hình gì và cảm xúc nào.
Không phải mọi sự lặp tình cờ đều là điệp nghệ thuật, cũng không phải mọi từ chỉ bộ phận đều là hoán dụ. Cần xét từ ấy đang chỉ chính bộ phận hay dùng để nói về người, sự vật rộng hơn.
Ví dụ phân tích hình ảnh đứng cạnh nhau
Phân tích do BTVN biên soạn theo một dòng trong “Đồng chí” của Chính Hữu:
Ở “Súng bên súng, đầu sát bên đầu”, sự lặp từ và cách đặt các vế song song gợi những người lính kề nhau. Hình ảnh súng, đầu gắn với nhiệm vụ và người cùng chung lí tưởng; trong mạch hình thành tình đồng chí, cách nói nhấn sự sát cánh về hành động và suy nghĩ.
Không chỉ viết “có điệp ngữ, hoán dụ” rồi dừng. Cần nối cách dùng từ với bước chuyển từ người xa lạ thành người cùng nhiệm vụ, cùng chia sẻ. Cũng không lấy hình ảnh này để khẳng định toàn bài chỉ nói về trang bị.
Củng cố kiến thức
Lời phân tích nào đi xa hơn việc chỉ nêu tên biện pháp trong ví dụ?
Đúng: dấu hiệu được nối với hình ảnh và mạch cảm xúc.
Mới chỉ nhận diện dấu hiệu.
Từ loại chưa giải thích tác dụng.
Chép lại không thay phân tích.
Lời giải
Đáp án A. Trước hết chỉ rõ sự lặp và cách đặt cạnh nhau; tiếp đó nói hình ảnh người lính được gợi ra; cuối cùng nối với cơ sở tình đồng chí. Ba bước này tạo lời giải thích cụ thể, không dừng ở tên gọi hoặc một câu khen chung.
Củng cố kiến thức
Vì sao không thể cứ thấy từ “đầu” là kết luận có hoán dụ?
Hoán dụ có thể xuất hiện trong nhiều loại văn bản.
Từ ấy có thể dùng chuyển, nhưng cần ngữ cảnh.
Đúng: chức năng trong cách nói quyết định.
Số lần lặp chưa xác định quan hệ thay tên.
Lời giải
Đáp án C. Một từ có thể được dùng trực tiếp hoặc chuyển nghĩa. Hoán dụ phải có cách gọi dựa trên quan hệ gần gũi; cần chỉ rõ đối tượng được nói tới và mạch câu. Không nhận diện bằng hình thức một từ tách khỏi ngữ cảnh.