Cảnh được chọn và sắp xếp
Đọc cảnh thơ cần xác định điểm nhìn đi từ đâu đến đâu, hình ảnh nổi bật, màu sắc, chuyển động và âm thanh. Từ ngữ cho thấy cách nhà thơ cảm nhận, không chỉ tên sự vật. Đặt các chi tiết cạnh nhau để thấy không khí chung.
Khi có người trong cảnh, đọc dáng, việc đang làm và quan hệ với cảnh. Có thể cảnh yên nhưng tâm trạng chưa yên; một tiếng động nhỏ có thể làm không gian tĩnh rõ hơn. Tuy nhiên, cần căn cứ cụ thể, không gọi mọi âm thanh là “lấy động tả tĩnh” nếu chưa giải thích.
Thơ gợi nhiều lớp cảm xúc. Nêu cách hiểu với bằng chứng, không suy tiểu sử, hoàn cảnh sáng tác hoặc ý định chính xác của tác giả chỉ từ một hình ảnh. Liên hệ bối cảnh cần nguồn và không thay việc đọc lời thơ.
Ví dụ sự tĩnh lặng trong Thu điếu
Phân tích minh hoạ BTVN theo “Thu điếu” của Nguyễn Khuyến:
Điểm nhìn từ ao và thuyền tới sóng, lá, trời, ngõ rồi trở về người câu và âm thanh dưới chân bèo. Thuyền nhỏ, sóng chỉ hơi gợn, lá khẽ đưa; chuyển động ít và nhẹ khiến không gian trông vắng, yên. Ngõ trúc không có khách làm sự vắng lặng rõ thêm.
Người câu ở tư thế tựa gối, buông cần đã lâu; tới cuối bài mới có âm cá đớp. Tiếng động nhỏ chỉ được nhận rõ trong khung cảnh yên, vì thế có thể làm sự tĩnh lặng nổi bật chứ không phá thành cảnh ồn.
Các chi tiết gợi sự tinh tế, gắn bó với cảnh làng quê và một tâm trạng trầm lắng. Nếu muốn liên hệ nỗi buồn thời thế, cần đặt vào nguồn về tác giả và toàn bộ mạch thơ; không tự khẳng định từ một chữ rằng biết chính xác một sự kiện xảy ra lúc sáng tác.
Củng cố kiến thức
Vì sao âm cá đớp cuối Thu điếu có thể làm nổi bật cảnh tĩnh?
Cảnh trước đó chủ yếu vắng, nhẹ.
Đúng: tác dụng có căn cứ trong tương quan chi tiết.
Trái hình ảnh của bài.
Phải xét từng ngữ cảnh.
Lời giải
Đáp án B. Tiếng nhỏ đặt sau chuyển động nhẹ và ngõ vắng làm người đọc cảm nhận nền yên. Không phải mọi âm thanh đều có tác dụng này; quan hệ với toàn cảnh mới là căn cứ.
Củng cố kiến thức
Muốn giải thích cảm xúc ở một bài thơ tả cảnh, cách làm nào phù hợp?
Còn thiếu giải thích.
Không bịa thông tin bối cảnh.
Khen chưa đủ phân tích.
Đúng: cảm xúc cần được lời thơ hỗ trợ.
Lời giải
Đáp án D. Cảnh thơ không chỉ là danh sách vật. Giải thích từ, chuyển động, điểm nhìn và quan hệ với người giúp nhận xét cảm xúc có căn cứ; dữ kiện ngoài bài cần nguồn riêng.