Xác định điều muốn bàn và người nghe
Một bài nói về ý nghĩa tiếng cười cần xác định phạm vi: tiếng cười gắn kết, tiếng cười trào phúng hay một cách dùng trong đời sống. Tìm các ý: hướng tới ai hoặc điều gì, biểu hiện ra sao, tác động thế nào và giới hạn nào cần chú ý.
Lập dàn ý: giới thiệu vấn đề, trình bày các ý kiến kèm lí lẽ và ví dụ, nêu đánh giá. Chọn ví dụ có nguồn hoặc nói rõ là giả định; không lấy biệt danh xúc phạm người thật làm cách minh hoạ hài hước. Khi nói, chú ý phản ứng, sẵn sàng giải thích điều chưa rõ.
Người nghe ghi ý chính và căn cứ, hỏi vào nội dung, có thể tán thành có điều kiện. Sau bài nói, trao đổi về độ rõ, cách lập luận và sự phù hợp của ví dụ. Không vì người nghe cười mà tự coi mọi cách dùng tiếng cười đều tốt.
Ví dụ một ý kiến cần nêu điều kiện
Tình huống và cách trao đổi giả định do BTVN biên soạn:
Người nói đề xuất dùng một mẩu chuyện hài hước về nhân vật hư cấu luôn nhắc giữ phòng gọn nhưng lại để đồ chắn lối, để mở bài thảo luận về trách nhiệm. Lí do: sự trái ngược giữa lời và việc giúp người nghe nhìn lại hành vi. Điều kiện: không dùng tên, ảnh hoặc đặc điểm để ngầm chỉ một người thật; tiếng cười phải hướng vào cách làm cần sửa.
Người nghe tán thành cách đặt vấn đề nhưng hỏi: “Nếu người nghe vẫn nhận ra một người thật bị nhắm tới thì cần đổi ví dụ thế nào?” Câu hỏi làm rõ giới hạn của đề xuất. Người nói có thể đổi bối cảnh, bỏ dấu hiệu riêng và tập trung vào lập luận.
Nhận xét “tiếng cười có ích trong mọi trường hợp” cần chỉnh thành: tiếng cười có thể giúp nhìn lại hành vi khi cách dùng phù hợp và không biến người khác thành đối tượng bị làm nhục.
Củng cố kiến thức
Điều kiện nào trong ví dụ giúp tiếng cười phục vụ việc bàn trách nhiệm?
Dễ biến bài nói thành chế giễu cá nhân.
Đúng: giữ mục đích phản tỉnh và sự tôn trọng.
Phản ứng cười không tự bảo đảm cách dùng phù hợp.
Đổi tên chưa xoá cách nhắm vào người thật.
Lời giải
Đáp án B. Mục đích là giúp nhìn lại quan hệ giữa lời và việc. Ví dụ cần phục vụ điều đó, tránh biến một người thành trò cười; sự tán thành hoặc tiếng cười của số đông không thay việc xét tác động.
Củng cố kiến thức
Câu hỏi của người nghe trong ví dụ có vai trò gì?
Người nghe tán thành có điều kiện, không bác bỏ toàn bộ.
Câu hỏi nhắm vào cách chọn ví dụ.
Đúng: trao đổi làm ý kiến rõ và phù hợp hơn.
Câu hỏi cho thấy còn điều cần làm rõ.
Lời giải
Đáp án C. Người nghe nối với điều đã tán thành rồi hỏi một rủi ro cụ thể. Việc ấy giúp người nói sửa cách minh hoạ; đây là đối thoại vào nội dung, không phải công kích hoặc tuyên bố mọi người đã đồng ý hết.