Một phần gọi người nghe, một phần bổ sung lời giải thích
Thành phần gọi–đáp dùng để tạo lập hoặc duy trì quan hệ giao tiếp: gọi người nghe, đáp lời trong cuộc nói chuyện. Thành phần chêm xen, còn gọi phụ chú, bổ sung hoặc làm rõ một nội dung, một đối tượng đã được nói tới; có thể thể hiện lời giải thích hoặc một nhận xét thêm.
Chêm xen thường được đặt giữa ngoặc đơn, gạch ngang, dấu phẩy, nhưng không nhận diện chỉ từ dấu. Phải xem phần ấy làm rõ điều gì và có trực tiếp nằm trong nghĩa sự việc hay không. Gọi–đáp cũng phải được nhận theo chức năng, không coi mọi tên người đứng đầu là lời gọi.
Lược phần biệt lập có thể còn nghĩa sự việc cơ bản, nhưng sẽ mất quan hệ giao tiếp hoặc thông tin bổ sung. Khi viết, dùng dấu để ranh giới rõ và thông tin không gây nhầm; không nhét ý chính cần thiết vào phần phụ chú rồi khiến mạch khó theo.
Ví dụ gọi người nghe và chú thích đối tượng
Ví dụ giả định do BTVN biên soạn:
A. “Lan ơi, hãy xem bức tranh này.” “Lan ơi” gọi người nghe để mở sự chú ý, khác với tên chủ thể đang được kể.
B. “Lan, người phụ trách góc sách, đã ghi tên các cuốn mới.” “Người phụ trách góc sách” bổ sung vai trò của Lan; sự việc cơ bản là Lan đã ghi tên các cuốn mới.
C. “Lan đã ghi tên các cuốn mới.” Tên Lan ở đây là chủ thể của sự việc, không có chức năng gọi. Cần xét cách nói và quan hệ với phần còn lại; không chỉ thấy tên ở đầu hoặc hai dấu phẩy là kết luận.
Củng cố kiến thức
“Người phụ trách góc sách” trong câu B có chức năng nào?
Câu B đang kể, không gọi.
Không có lượt đáp.
Không phải mốc thời gian.
Đúng: thông tin bổ sung gắn với Lan.
Lời giải
Đáp án D. Xác định sự việc cốt lõi: Lan ghi tên các cuốn mới. Cụm nằm giữa hai dấu phẩy cho biết thêm vai trò của Lan, nên là chêm xen. Gọi tên chức năng dựa vào quan hệ thông tin, không chỉ dấu câu.
Củng cố kiến thức
Vì sao tên Lan ở câu C không là thành phần gọi–đáp?
Tên có thể dùng để gọi trong ngữ cảnh phù hợp.
Đúng: chức năng ở đây thuộc nghĩa sự việc.
Không thể kết luận về mọi thành phần chỉ từ tên.
Không có yêu cầu đặt mọi tên trong ngoặc.
Lời giải
Đáp án B. Đặt câu trong hoạt động kể: tên cho biết ai ghi sách. Nó là thành phần trực tiếp của sự việc, khác “Lan ơi” dùng để gọi. Cùng một tên có thể thực hiện các chức năng khác nhau tuỳ cấu trúc và ngữ cảnh.