Đọc toàn bài rồi chọn cách triển khai
Xác định tác giả, tên bài, bản đang đọc và thông tin hoàn cảnh có nguồn nếu cần. Tìm đối tượng bị phê phán, điều đáng phê phán, giọng điệu và từ ngữ, hình ảnh, thủ pháp nổi bật. Đọc các phần trong quan hệ toàn bài để không nhận lời mỉa mai là lời khen trực tiếp.
Mở bài giới thiệu tác giả, tác phẩm và nhận định khái quát. Thân bài có thể triển khai theo mạch các phần của bài thơ hoặc theo các phương diện nội dung, nghệ thuật; chọn một cách chủ đạo để tránh lặp. Dù theo cách nào, cần giải thích nghệ thuật góp phần tạo tiếng cười và chủ đề ra sao. Kết bài khẳng định ý nghĩa, giá trị.
Trong mỗi đoạn, nêu nhận xét, chọn lời thơ hoặc chi tiết, rồi phân tích. Khi chỉnh, kiểm tên, bản dịch, trích dẫn, quan hệ giữa ý và bằng chứng. Không chỉ kể lại cảnh, không liệt kê biện pháp rồi gắn một câu “rất đặc sắc” cho mọi bài.
Ví dụ chuyển từ nhận xét sang phân tích
Đoạn minh hoạ do BTVN biên soạn theo “Lai Tân” của Hồ Chí Minh, bản dịch thơ Nam Trân trong SGK:
“Câu kết làm nổi rõ tiếng cười mỉa mai của bài thơ. Sau những hành động đánh bạc và kiếm lợi sai trái được miêu tả ở phần trước, lời ‘thái bình’ không còn được hiểu như sự xác nhận một xã hội tốt đẹp. Nó phơi bày vẻ yên ổn bên ngoài che những điều mục ruỗng bên trong. Cách nói bình thản trước sự trái ngược làm lời phê phán kín đáo mà sâu sắc.”
Đoạn bắt đầu bằng nhận xét về câu kết, dùng các hành động và từ ở câu cuối làm căn cứ, rồi giải thích sự trái ngược tạo nghĩa mỉa mai. Nó không chỉ thay “hay” bằng “sâu sắc”; có mạch chứng minh nhận xét.
Đây mới là một đoạn thân bài. Muốn phân tích toàn bài vẫn cần giới thiệu, đọc các câu và giọng điệu trong mạch chung, rồi khái quát ý nghĩa; không dùng một đoạn để thay cả bài.
Củng cố kiến thức
Điểm nào làm đoạn minh hoạ có tính phân tích?
Đoạn không chỉ khen, mà có căn cứ và giải thích.
Thông tin nguồn cần đúng nhưng chưa thay phân tích.
Đoạn không kể tiểu sử.
Đúng: lời giải thích làm rõ cách tạo ý nghĩa.
Lời giải
Đáp án D. Những hành động ở phần trước giúp hiểu vì sao “thái bình” mang nghĩa mỉa mai. Đoạn chứng minh nhận xét bằng quan hệ giữa các lời, nên có tính phân tích chứ không chỉ báo tên tác giả hoặc kể lại.
Củng cố kiến thức
Khi tổ chức thân bài, cách nào phù hợp?
Đúng: các cách bố cục có thể linh hoạt nhưng cần mạch lập luận.
Lặp kể không tạo phân tích.
Thủ pháp phải được xét trong chi tiết.
Cảm nghĩ cần căn cứ từ văn bản.
Lời giải
Đáp án A. Có thể theo bố cục bài thơ hoặc theo phương diện, nhưng mỗi ý cần làm rõ nội dung và cách nghệ thuật tạo tiếng cười. Chọn mạch chủ đạo giúp tránh hai phần kể lại cùng một điều mà không giải thích thêm.