Chọn cách đọc theo đặc điểm văn bản
Với truyện, tóm tắt các mạch sự việc gắn với nhân vật để nhận ra cốt truyện đơn tuyến hay đa tuyến. Truyện nhiều tuyến có thể kể các mạch song song, đan xen hoặc lồng một chuyện trong chuyện khác. Nhiều nhân vật xuất hiện chưa đủ chứng minh có nhiều tuyến.
Với thơ tự do, số tiếng, số dòng, cách chia khổ, vần và nhịp linh hoạt. Cần quan sát toàn bản được đọc, không chỉ một dòng. Đọc tiếp những hình ảnh, sự chuyển cảm xúc để hiểu cảm hứng chủ đạo; không dừng ở việc gọi tên thể thơ.
Với nghị luận, tìm luận đề, luận điểm, lí lẽ và bằng chứng. Với văn bản thông tin, tìm đối tượng được giới thiệu, cách tổ chức thông tin và quan hệ các phần. Có văn bản kết hợp thông tin với nhận xét; cần xem mục đích nổi bật, không phân loại chỉ vì thấy một từ biểu cảm.
Ví dụ kết hợp nhận diện với giải thích
Phân tích do BTVN biên soạn theo các bản trích ở phần ôn SGK:
Trong đoạn “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh” của Nguyễn Nhật Ánh, mạch kể về hai anh em và việc đọc sách lồng câu chuyện chàng thư sinh với cóc tía. Các nhân vật và sự việc của chuyện được kể lại tạo một mạch khác trong mạch sinh hoạt gia đình. Đó là căn cứ phân tích nhiều tuyến, không phải chỉ đếm số tên.
Ở đoạn “Đợi mưa trên đảo Sinh Tồn” của Trần Đăng Khoa, người lính mong mưa giữa hoàn cảnh thiếu nước, rồi khẳng định vẫn vững vàng trên đảo dù không có mưa. Cảm xúc đi từ mong đợi tới khát vọng và sự bền bỉ. Các dòng có số tiếng thay đổi; sự linh hoạt hình thức đi cùng mạch cảm xúc ấy. Bản trích không được dùng như số liệu thời tiết hiện tại.
Củng cố kiến thức
Căn cứ nào phù hợp để nhận ra nhiều tuyến trong ví dụ truyện?
Số người không tự xác định số tuyến.
Đúng: có các mạch sự việc được tổ chức trong quan hệ lồng ghép.
Lời thoại có ở truyện đơn tuyến.
Chủ đề đọc sách chưa quyết định cốt truyện.
Lời giải
Đáp án B. Phải chỉ ra các mạch sự việc: cuộc sống hai anh em là mạch bao ngoài, câu chuyện được Tường kể lại có nhân vật và diễn biến riêng. Quan hệ lồng ghép giúp nhận ra nhiều tuyến; số tên hoặc lời thoại riêng chưa đủ.
Củng cố kiến thức
Muốn nhận diện thơ tự do trong một bản được đọc, cần làm gì?
Một dòng chưa cho biết cấu trúc toàn bài.
Tác giả có thể viết nhiều thể.
Thơ tự do vẫn có thể có vần.
Đúng: phối hợp dấu hiệu thay vì một phép đếm.
Lời giải
Đáp án D. Thơ tự do có cách tổ chức linh hoạt nhưng không đồng nghĩa không có vần, nhịp. Quan sát nhiều phương diện trong toàn bản giúp tránh nhầm bài có một dòng bảy tiếng với thơ Đường luật.
Củng cố kiến thức
Mạch cảm xúc được nêu ở ví dụ Đợi mưa trên đảo Sinh Tồn chuyển theo hướng nào?
Đúng: mong đợi được nối với ý chí bền bỉ.
Ví dụ không nêu kết quả ấy.
Bản thơ biểu hiện cảm xúc, không là bảng đo.
Hình dung không được đổi thành việc đã xảy ra.
Lời giải
Đáp án A. Cần phân biệt điều được mong ước với sự việc thực tế trong bản trích. Khi lời thơ vẫn khẳng định sinh tồn dù không có mưa, niềm mong đợi chuyển thành sự bền bỉ; không kể khát vọng như một kết quả đã đạt.
Củng cố kiến thức
Một bài chủ yếu giải thích nguyên nhân một hiện tượng, có thêm vài nhận xét, nên được phân loại dựa vào đâu?
Văn bản thông tin vẫn có thể có nhận xét.
Số liệu không xác định thể thơ.
Đúng: xét chức năng nổi bật và tổ chức thông tin.
Dấu câu riêng không quyết định loại.
Lời giải
Đáp án C. Phải xác định bài chủ yếu cung cấp, giải thích thông tin hay bàn luận để bảo vệ ý kiến. Thành phần nhận xét có thể phối hợp trong bài thông tin; không dùng một dấu hiệu nhỏ để thay việc đọc toàn bài.