Một dấu hiệu cần được đặt trong ngữ cảnh
Trợ từ nhấn mạnh hoặc biểu thị đánh giá đối với một thành phần; thán từ bộc lộ cảm xúc hoặc dùng gọi–đáp. Không nhận diện chỉ vì một tiếng từng làm trợ từ ở câu khác.
Thành phần biệt lập không tham gia diễn đạt nghĩa sự việc của câu theo cách thành phần chính làm: tình thái thể hiện cách nhìn, mức tin; cảm thán thể hiện cảm xúc; gọi–đáp tạo, duy trì giao tiếp; chêm xen bổ sung lời chú thích. Cần xét chức năng trước khi căn cứ dấu câu.
Phân loại câu theo mục đích nói cần chú ý hỏi, kể, khiến, cảm và cách dùng trong tình huống. Một câu có hình thức hỏi có thể nhằm nhờ. Với phủ định, xác định điều bị phủ định; hai lần phủ định không phải lúc nào cũng chỉ cần đổi thành một từ khẳng định bất kể phạm vi.
Ngữ liệu để xét chức năng
Các câu do BTVN biên soạn:
1. “Lan đọc những ba cuốn trong một buổi.” Ở cách nói này, “những” nhấn số lượng được người nói xem là nhiều; không phải từ chỉ nhiều đối tượng như “những cuốn sách”.
2. “Có lẽ Lan đang ở thư viện.” “Có lẽ” nêu mức tin chưa chắc; câu không xác minh được Lan thực sự ở đâu.
3. “Lan ơi, đóng cửa giúp mình được không?” “Lan ơi” gọi người nghe; toàn lời có hình thức hỏi nhưng nhằm nhờ đóng cửa trong tình huống này.
4. “Không phải tôi không hiểu ý kiến đó, nhưng tôi chưa đồng ý.” Người nói phủ nhận việc mình không hiểu; hiểu ý kiến không đồng nghĩa tán thành nó.
Củng cố kiến thức
“Những” trong câu 1 có chức năng gì?
Câu đang nhấn lượng, khác những cuốn sách.
Chủ ngữ là Lan.
Đúng: chức năng trợ từ gắn đánh giá lượng.
Không có chức năng gọi.
Lời giải
Đáp án C. So sánh với cách nói “Lan đọc ba cuốn”: thêm “những” khiến lượng ba được nhấn là nhiều theo cách nhìn của người nói. Không lấy cùng âm trong “những cuốn sách” để gán chức năng chỉ tập hợp ở đây.
Củng cố kiến thức
Thành phần có lẽ ở câu 2 cho biết điều gì?
Đúng: đây là cách biểu thị tình thái.
Mức tin không là bằng chứng xác minh.
Câu không có mục đích yêu cầu.
Tên Lan là người được nói tới, không phải lời gọi.
Lời giải
Đáp án A. “Có lẽ” không thêm một hành động của Lan mà cho biết người nói chưa chắc về nhận định. Vì thế phải tách mức tin của lời nói với sự thật đã được kiểm chứng.
Củng cố kiến thức
Cách giải thích câu 3 nào đầy đủ?
Ngữ cảnh cho mục đích nhờ, không chỉ dấu hỏi.
Phần ấy tạo giao tiếp với Lan.
Lời nhờ chưa xác nhận kết quả.
Đúng: phân biệt chức năng phần gọi với mục đích toàn lời.
Lời giải
Đáp án D. Phải xét hai cấp: “Lan ơi” hướng lời đến người nghe, còn câu sau đề nghị hành động dưới hình thức hỏi. Không đổi dấu hỏi thành kết luận người nói chỉ muốn lấy thông tin, cũng không coi lời nhờ là việc đã xong.
Củng cố kiến thức
Câu 4 khẳng định điều nào mà không khẳng định điều còn lại?
Trái điều người nói phủ nhận.
Đúng: phải giữ hai phạm vi riêng.
Vế sau nói chưa đồng ý.
Câu không xác nhận giá trị đúng với mọi người.
Lời giải
Đáp án B. Phủ định “tôi không hiểu” làm rõ người nói hiểu. Tuy nhiên vế “chưa đồng ý” vẫn giữ sự khác biệt giữa hiểu và tán thành; không bỏ vế sau khi giải thích phủ định hai lần.