Từ vấn đề bao quát đến từng ý cần chứng minh
Luận đề là vấn đề được bàn luận trong văn bản nghị luận. Luận điểm là ý kiến của người viết về một khía cạnh của vấn đề ấy. Một luận đề có thể được triển khai bằng nhiều luận điểm; luận điểm lại được làm rõ bằng lí lẽ và bằng chứng.
Lí lẽ giải thích vì sao nên chấp nhận ý kiến; bằng chứng là sự việc, chi tiết, số liệu hoặc lời dẫn có nguồn để hỗ trợ. Cần xét bằng chứng chứng minh ý nào và lí lẽ nối hai bên ra sao, không chỉ đếm số ví dụ.
Khi đọc, xác định vấn đề chung từ toàn văn; tìm các ý kiến chính rồi xem chúng bổ sung nhau thế nào. Nhan đề có thể gợi luận đề nhưng không phải lúc nào cũng nói đầy đủ. Một tên nhân vật được nhắc tới thường là bằng chứng, không tự trở thành luận điểm.
Ví dụ cách triển khai một vấn đề chung
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Tinh thần yêu nước của nhân dân ta” của Hồ Chí Minh trong SGK:
Văn bản bàn về tinh thần yêu nước của nhân dân Việt Nam. Sau lời khẳng định truyền thống, tác giả làm rõ biểu hiện trong những cuộc kháng chiến trước đây, rồi trong cuộc kháng chiến ở thời điểm bài viết. Các nhân vật lịch sử và việc làm của nhiều tầng lớp góp phần chứng minh tinh thần ấy; không phải mỗi tên riêng là một vấn đề độc lập.
Phần cuối đặt yêu cầu phát huy tinh thần yêu nước bằng hoạt động cụ thể. Vì thế, mạch văn không dừng ở ca ngợi: từ nhận thức về truyền thống, qua những biểu hiện, tới trách nhiệm hành động. “Ngày nay” trong văn bản phải hiểu theo thời điểm bài viết, không tự đổi thành số liệu hiện tại.
Đọc theo quan hệ này giúp giải thích vì sao các dẫn chứng khác nhau về thời gian, người và việc vẫn cùng hướng vào một luận đề.
Củng cố kiến thức
Trong phân tích trên, tên các nhân vật lịch sử chủ yếu giữ vai trò nào?
Các tên cùng phục vụ vấn đề chung, không tách thành luận đề.
Đúng: tác giả dùng các tấm gương để làm rõ truyền thống.
Văn bản không triển khai đầy đủ từng tiểu sử.
Tên lịch sử không xác nhận số người hiện nay.
Lời giải
Đáp án B. Trước hết xác định ý cần chứng minh: tinh thần yêu nước đã thể hiện trong lịch sử. Các tấm gương được nêu để hỗ trợ ý đó, nên là bằng chứng trong mạch lập luận, không phải mỗi tên là một luận đề.
Củng cố kiến thức
Cách khái quát mạch văn nào phù hợp ví dụ?
Không đúng nhiệm vụ văn bản nghị luận nguồn.
Các tấm gương phục vụ lập luận, không tổ chức theo tiểu sử.
Đúng: nối nhận thức, bằng chứng và trách nhiệm.
Văn bản không bàn hiện tượng tự nhiên.
Lời giải
Đáp án C. Phải nhìn quan hệ giữa các phần, không chỉ ghi chúng đều nói về yêu nước. Các biểu hiện làm sáng tỏ nhận định; phần cuối chuyển sang yêu cầu thực hiện, tạo hướng thuyết phục người đọc.