Có thể kiểm chứng khác với đã kiểm chứng
Thông tin khách quan phản ánh sự việc, đặc điểm có thể kiểm chứng bằng quan sát hoặc tư liệu. Ý kiến đánh giá chủ quan thể hiện cách nhận xét, cảm nhận hay lựa chọn của người viết. “Có thể kiểm chứng” không đồng nghĩa thông tin đã chắc chắn đúng; vẫn cần xem nguồn và cách thu thập.
Trong nghị luận, dữ kiện giúp làm căn cứ, còn ý kiến nêu điều muốn thuyết phục. Ý kiến không phải cứ chủ quan là sai: nó có thể hợp lí khi được giải thích và có bằng chứng phù hợp. Ngược lại, một con số cũng có thể không đáng tin hoặc không đủ để chứng minh kết luận.
Đọc câu hỏi: câu này cho biết việc gì, hay đánh giá việc ấy thế nào? Dữ kiện có đúng phạm vi, thời điểm không? Kết luận có vượt khỏi căn cứ không? Không lấy giọng khẳng định mạnh làm dấu hiệu duy nhất của sự thật.
Ví dụ dữ kiện chưa cho phép kết luận về tất cả
Tình huống minh hoạ do BTVN biên soạn, không phải kết quả khảo sát thật: một phiếu ghi nhận tại một buổi thảo luận nêu “12 trong 20 người tham gia chọn phương án A”. Người viết nhận xét: “A là phương án đáng ưu tiên vì được hơn một nửa số người ở buổi này chọn.”
Câu ghi số người là thông tin có thể đối chiếu với phiếu và danh sách; trước khi dùng cần kiểm hai nguồn ấy. Câu sau là ý kiến lựa chọn, có căn cứ về mức ủng hộ trong đúng nhóm 20 người. Tuy nhiên, mức ủng hộ chưa tự chứng minh A tốt nhất về mọi mặt; còn cần xét mục đích, lợi ích và khả năng thực hiện.
Nếu đổi thành “mọi học sinh đều thích A” thì kết luận vượt phạm vi: 12 không phải toàn bộ 20, và nhóm dự buổi không đại diện được tất cả học sinh nếu chưa có căn cứ khác.
Củng cố kiến thức
Câu nào trong tình huống là ý kiến đánh giá?
Đây là dữ kiện có thể kiểm bằng phiếu.
Đây là dữ kiện về số người.
Đây là mô tả có thể kiểm bằng phiếu.
Đúng: đáng ưu tiên là một nhận xét lựa chọn.
Lời giải
Đáp án D. “Đáng ưu tiên” đánh giá một phương án, không chỉ báo số người. Nhận xét có thể được bảo vệ bằng lí lẽ và dữ kiện, nhưng không vì có số liệu bên cạnh mà biến thành sự thật đã được xác nhận ở mọi mặt.
Củng cố kiến thức
Vì sao không kết luận “mọi học sinh đều thích A” từ phiếu minh hoạ?
Đúng: xét đúng số và phạm vi nhóm.
Số liệu có thể là bằng chứng khi được kiểm.
Số đông không tự bảo đảm đúng hoặc sai.
Nghị luận cần căn cứ, không chỉ nhận xét.
Lời giải
Đáp án A. Đọc đúng phạm vi trước: đây là một nhóm 20 người ở một buổi, trong đó có 12 chọn A. Kết luận về mọi học sinh vừa đổi “một phần” thành “tất cả”, vừa mở rộng nhóm mà chưa có bằng chứng.