Ngôn ngữ có sức tác động khi phục vụ lập luận
Hịch là một thể văn nghị luận thời xưa, thường dùng để kêu gọi, thuyết phục người dưới quyền hoặc đông đảo người nghe về một việc quan trọng. Khi đọc phải xác định người viết, người nghe, hoàn cảnh và mục đích; không tách lời kêu gọi khỏi quan hệ lịch sử của văn bản.
Lời nghị luận có thể vừa nêu lí lẽ vừa biểu lộ tình cảm. Những cách liệt kê, đối chiếu hậu quả và lợi ích, nhắc quan hệ gắn bó, dùng hình ảnh mạnh hoặc câu hỏi có thể tăng sức thuyết phục. Tác dụng cụ thể phải giải thích từ điều đang muốn người nghe nhận ra và làm.
Không chỉ viết “làm câu văn sinh động”. Cần chỉ rõ cách diễn đạt tác động đến nhận thức hay tình cảm nào, gắn với luận điểm nào. Cũng không coi một lời dự báo hậu quả trong lập luận là sự việc đã xảy ra.
Ví dụ hai hướng hậu quả trong Hịch tướng sĩ
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản dịch “Hịch tướng sĩ” của Trần Quốc Tuấn trong SGK, dịch giả Bùi Văn Nguyên:
Tác giả phê phán thái độ thờ ơ và những thú vui khiến tì tướng bỏ việc luyện tập, rồi đặt cạnh nhau hậu quả của việc không chuẩn bị với lợi ích của việc chăm lo binh luyện. Ông nhắc cả điều mất hoặc được của mình và của người nghe, từ gia đình, quyền lợi đến danh dự.
Cách đối chiếu giúp lời khuyên không đứng riêng như một mệnh lệnh: tì tướng được đặt trước trách nhiệm và hậu quả gắn với lựa chọn. Việc lặp nhiều vế cùng hướng làm lập luận dồn dập, tình cảm tha thiết hỗ trợ lời kêu gọi học tập, rèn luyện để bảo vệ đất nước trong bối cảnh ấy.
Đây là phân tích lời văn ở thời điểm trước cuộc kháng chiến, không phải khẳng định mọi hậu quả được nêu đã xảy ra. Vận dụng khi viết hôm nay là học cách nối lí lẽ với trách nhiệm phù hợp, không bê nguyên quan hệ chủ tướng–tì tướng vào mọi cuộc thảo luận.
Củng cố kiến thức
Tác dụng chính của việc đối chiếu hậu quả không chuẩn bị với lợi ích của luyện tập trong ví dụ là gì?
Độ dài không phải tác dụng đã phân tích.
Đúng: đối chiếu phục vụ mục đích kêu gọi.
Nhiều điều là hậu quả được đặt ra để cảnh tỉnh.
Các hậu quả hướng vào chính mục đích ấy.
Lời giải
Đáp án B. Xác định mục đích trước: thuyết phục tì tướng chú trọng chuẩn bị. Hai hướng hậu quả làm người nghe cân nhắc trách nhiệm của mình, nên tác dụng không chỉ là nhịp văn hoặc hình thức cân nhau.
Củng cố kiến thức
Cách vận dụng phù hợp khi viết nghị luận ngày nay là gì?
Quan hệ trong bài thuộc bối cảnh lịch sử cụ thể.
Hậu quả cần đúng và được giải thích, không đe doạ vô căn cứ.
Đúng: vận dụng phương pháp, không sao chép hoàn cảnh.
Cảm xúc không thay lập luận.
Lời giải
Đáp án C. Có thể học mạch thuyết phục bằng lí lẽ, căn cứ và tình cảm có điểm tựa. Người viết hôm nay phải chọn trách nhiệm, cách xưng hô và hành động hợp bối cảnh, không lấy lời thời xưa áp nguyên cho mọi người.