Lễ xướng danh: cảnh thi và nỗi đau nước

“Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu” – Trần Tế Xương, theo bản SGK: Nhà nước ba năm mở một khoa, Trường Nam thi lẫn với trường Hà. Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ, Ậm oẹ quan trường miệng thét loa. Cờ kéo rợp trời, quan sứ đến, Váy lê quét đất, mụ đầm ra. Nhân tài đất Bắc nào ai đó, Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà. “Lọ” là ống đựng bút lông; “quan sứ” chỉ viên quan người Pháp; “mụ đầm” là cách gọi giễu cợt người phụ nữ châu Âu. “Thi lẫn” gợi sự xáo trộn khi thí sinh hai trường thi chung. Đến hai câu thực, **lôi thôi** và **ậm oẹ** được đặt trước sĩ tử, quan trường, nhấn dáng vẻ nhếch nhác và tiếng ra oai. Đảo ngữ khiến nét đáng cười đập vào cảm nhận trước. Hai câu thực đối nhau về cách tổ chức: từ miêu tả đi trước, rồi đến nhân vật và chi tiết về vai, miệng. Nhưng về nội dung, cả hai cùng làm nổi sự kém trang nghiêm. **Phép đối không phải lúc nào cũng diễn tả hai ý trái ngược.** Hai câu luận đặt cờ “rợp trời” cạnh váy “quét đất”, “quan sứ” cạnh “mụ đầm”. Cách gọi và hình ảnh phô trương hạ thấp vẻ oai vệ của những người đại diện quyền lực thực dân. Sự hiện diện của họ càng cho thấy tình cảnh đáng buồn của khoa cử.

“Nhân tài đất Bắc” có thể vừa giễu những người mang danh tài mà yếu kém, vừa nhắn gửi người có tài, có tâm với đất nước. Cách gọi “nào ai đó” khiến lời thơ như tìm người biết day dứt trước tình cảnh chung. Động từ “ngoảnh” và lời nhắc nhìn “cảnh nước nhà” kéo sự chú ý khỏi một buổi lễ cụ thể. Giọng giễu cợt chuyển thành lời nhắn xót xa. Qua tiếng cười về khoa cử suy tàn hiện lên tấm lòng lo nước; không thể chỉ đọc bài như lời chê cách ăn mặc.