Vị trí phải đi cùng chức năng
Câu chủ đề nêu nội dung khái quát của đoạn. Đoạn diễn dịch đặt câu chủ đề ở đầu, những câu sau triển khai bằng giải thích, phân tích hoặc bằng chứng. Đoạn quy nạp trình bày các ý cụ thể trước, rồi khái quát bằng câu chủ đề ở cuối.
Muốn nhận diện, đọc toàn đoạn, xác định nội dung chung và xem câu nào bao quát các câu khác. Không cứ câu đầu là câu chủ đề, cũng không cứ có một câu cuối là đoạn quy nạp. Những câu còn lại phải có quan hệ với ý chung.
Khi viết, chọn cách tổ chức theo mục đích: nêu nhận định rồi làm rõ, hoặc đưa căn cứ để dẫn tới nhận định. Không chỉ chuyển câu từ đầu xuống cuối một cách máy móc; cần giữ mạch ý và từ nối hợp lí.
Hai cách tổ chức cùng một ý
Các đoạn minh hoạ do BTVN biên soạn:
**Đoạn A:** “Ghi rõ nguồn giúp lời giới thiệu tư liệu đáng tin hơn. Nhờ tên tài liệu và nơi công bố, người đọc biết thông tin được lấy từ đâu. Khi cần đối chiếu, họ có thể tìm lại bản gốc.”
**Đoạn B:** “Nhờ tên tài liệu và nơi công bố, người đọc biết thông tin được lấy từ đâu. Khi cần đối chiếu, họ có thể tìm lại bản gốc. Vì vậy, ghi rõ nguồn giúp lời giới thiệu tư liệu đáng tin hơn.”
Câu về giá trị ghi nguồn bao quát hai tác dụng cụ thể: biết xuất xứ và tìm lại để đối chiếu. A là diễn dịch vì câu này đứng đầu; B là quy nạp vì đặt sau các lí do và dùng “vì vậy” dẫn đến nhận định. Điểm quyết định không chỉ ở vị trí, mà ở quan hệ khái quát–triển khai.
Củng cố kiến thức
Vì sao câu đầu của đoạn A là câu chủ đề?
Vị trí chưa đủ, phải xét nội dung.
Độ dài không quyết định chức năng.
Đoạn không dùng tên người làm căn cứ.
Đúng: ý khái quát bao quát hai câu triển khai.
Lời giải
Đáp án D. Đọc cả đoạn để thấy biết xuất xứ và tìm lại bản gốc đều giải thích lợi ích của ghi nguồn. Do đó câu đầu có chức năng khái quát; chức năng và vị trí cùng giúp nhận ra đoạn diễn dịch.
Củng cố kiến thức
Đoạn B là quy nạp vì sao?
Đúng: đi từ ý cụ thể đến ý chung.
Từ nối chỉ là dấu hiệu hỗ trợ, không thay quan hệ nội dung.
Câu cuối bao quát hai tác dụng.
Có câu cuối nêu ý bao quát.
Lời giải
Đáp án A. B trước hết nêu hai lí do, sau đó rút ra nhận định chung. Từ “vì vậy” giúp thấy quan hệ kết luận, nhưng nếu nội dung không khái quát các câu trước thì riêng từ ấy chưa đủ để nhận diện quy nạp.