Dấu hỏi không tự xác định cách dùng
Câu hỏi tu từ có hình thức hỏi nhưng không nhằm tìm một câu trả lời về thông tin; nó dùng để khẳng định, phủ định, bộc lộ cảm xúc và tạo hiệu quả diễn đạt. Chức năng cụ thể được xác định từ ngữ cảnh, không chỉ từ dấu hỏi hoặc các từ ai, sao, nào.
Cần phân biệt câu hỏi lấy thông tin với lời nhờ, đề nghị mang hình thức hỏi. Một câu như “Có thể đóng cửa giúp tôi không?” trong cảnh người nói muốn người nghe đóng cửa là lời nhờ; không tự xếp mọi câu không hỏi thông tin vào câu hỏi tu từ.
Để phân tích, thử diễn đạt điều muốn nói bằng câu kể, rồi so với cách hỏi về mức biểu cảm hoặc sức tác động. Bản chuyển giúp hiểu ý, nhưng có thể mất sắc thái ngạc nhiên, trách nhẹ hay tha thiết của câu hỏi.
Ví dụ cùng hình thức nhưng khác mục đích
Các tình huống do BTVN biên soạn:
A. Chưa biết lịch, Lan hỏi: “Cuộc họp bắt đầu lúc nào?” Lan cần câu trả lời về giờ: câu hỏi thông thường.
B. Thấy nhóm cùng thu dọn sau buổi sinh hoạt, Lan nói vui: “Làm sao không vui khi mọi người cùng giúp nhau?” Trong tình huống đã nêu, Lan không hỏi nguyên nhân không vui mà khẳng định mình rất vui; đó là câu hỏi tu từ, bộc lộ cảm xúc.
C. Trời lạnh, Lan nhờ người ngồi gần cửa: “Có thể đóng cửa giúp tôi không?” Câu nhằm đề nghị một hành động, không phải cứ có dấu hỏi là tu từ.
Chuyển B thành “Tôi rất vui khi mọi người cùng giúp nhau” giữ ý khẳng định, nhưng cách hỏi làm niềm vui được bộc lộ rõ hơn. Không lấy câu B ra khỏi cảnh rồi tự đoán người nói đang trách ai.
Củng cố kiến thức
Câu B trong tình huống minh hoạ là câu hỏi tu từ vì sao?
Còn phải xét mục đích trong ngữ cảnh.
Đó là câu A.
Đó là tình huống C.
Đúng: chức năng biểu cảm được ngữ cảnh làm rõ.
Lời giải
Đáp án D. Lan đã thấy sự giúp đỡ và bộc lộ niềm vui, không cần người khác giải đáp vì sao không vui. Dấu hỏi hỗ trợ hình thức; căn cứ quyết định là ý khẳng định cảm xúc trong tình huống.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào đúng về câu C?
Đúng: phân biệt chức năng đề nghị với hiệu quả tu từ.
Không phải mọi lời nhờ là câu hỏi tu từ.
Tình huống nhằm đóng cửa, không hỏi giờ.
Câu có mục đích giao tiếp rõ.
Lời giải
Đáp án A. Lan muốn người nghe thực hiện việc đóng cửa nên đây là lời đề nghị dưới hình thức hỏi. Nhận diện cần xét chức năng, không chỉ gom mọi câu không yêu cầu thông tin vào một loại tu từ.