Nghĩa tường minh, hàm ẩn và căn cứ ngữ cảnh

Suy luận phải dựa vào lời và tình huống

Nghĩa tường minh là nội dung được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu. Nghĩa hàm ẩn là điều cần suy ra từ nghĩa câu, nghĩa từ hoặc hoàn cảnh giao tiếp. Có hàm ý gắn với cách dùng từ, có hàm ý chỉ rõ khi biết người nói đang trả lời điều gì. Khi đọc, xác định lời trực tiếp nói gì, cuộc trao đổi trước đó ra sao, người nói và người nghe cùng biết điều nào. Sau đó giải thích căn cứ của nghĩa suy ra. Nếu ngữ cảnh chưa đủ, không ép một ý đoán thành nghĩa duy nhất. Hàm ý có thể giúp nói tế nhị, sâu sắc, tạo tiếng cười hoặc nhiều tầng nghĩa. Trong việc cần chính xác như thời gian, vị trí, yêu cầu, nên diễn đạt rõ; không cho rằng nói càng khó đoán càng hay.

Một câu trong hai cuộc trao đổi

Các cuộc trao đổi giả định do BTVN biên soạn: **A:** An rủ Bình dự buổi sinh hoạt sáng hôm sau tại trường. Bình đáp: “Sáng mai tôi đi xa cùng gia đình.” Nghĩa tường minh là thông báo kế hoạch đi xa. Trong cảnh rủ dự buổi cùng thời gian, có thể hiểu Bình muốn nói mình không tham gia được; nếu cần chốt danh sách, An nên hỏi lại rõ. **B:** An hỏi Bình có kế hoạch gì sáng hôm sau. Bình đáp cùng câu ấy. Ở cảnh B, câu trước hết trả lời về kế hoạch, chưa đủ căn cứ kết luận Bình đang từ chối một buổi sinh hoạt không được nhắc đến. Hai cảnh cho thấy hàm ý không nằm chỉ ở một câu đứng riêng. Cần dựa vào lời trước, thời gian và điều đang trao đổi; không đổi “đi xa” thành bằng chứng Bình ghét nhóm.

Củng cố kiến thức

Ở cảnh A, nghĩa hàm ẩn có căn cứ nhất là gì?

ABình không thích bất cứ thành viên nào.BBuổi sinh hoạt đã bị huỷ.CBình có thể không tham dự được vì kế hoạch trùng thời gian.DBình chắc chắn sẽ tham gia đúng giờ.

Củng cố kiến thức

Vì sao không tự kết luận Bình từ chối buổi sinh hoạt ở cảnh B?

AVì mọi câu trả lời chỉ có nghĩa tường minh.BVì chỉ đang hỏi kế hoạch, không có lời mời hoặc buổi sinh hoạt để làm căn cứ cho sự từ chối.CVì từ “sáng mai” luôn biểu thị tán thành.DVì nghĩa hàm ẩn không bao giờ phụ thuộc hoàn cảnh.