Quy ước nhóm tạo cách dùng riêng
Biệt ngữ xã hội có đặc điểm riêng về âm hoặc nghĩa, hình thành từ quy ước của một nhóm người có quan hệ về nghề nghiệp, lứa tuổi, sinh hoạt, sở thích. Phạm vi dùng thường hẹp; người ngoài nhóm có thể không hiểu đúng nếu không được giải thích.
Trong văn học, biệt ngữ có thể làm rõ môi trường sống, cách nói và quan hệ của nhân vật. Khi phân tích, xác định từ, nghĩa trong câu, nhóm dùng và tác dụng. Không chỉ thấy ngoặc kép rồi kết luận; ngoặc kép có nhiều chức năng khác.
Trong giao tiếp cần dùng vừa đối tượng và mục đích. Với người chưa quen, giải thích hoặc chọn từ toàn dân rõ hơn. Biệt ngữ không phải lúc nào cũng xấu, nhưng dùng để che nghĩa, loại người khác khỏi trao đổi hoặc thay thông tin cần rõ là không phù hợp.
Ví dụ nghĩa riêng trong môi trường học
Câu minh hoạ do BTVN biên soạn: “Nam chỉ học ‘tủ’, nên gặp câu ngoài phần đã đoán thì lúng túng.”
Ở câu này, “tủ” không phải đồ đựng sách. Trong cách nói của học sinh, học tủ là tập trung học phần đoán sẽ được hỏi, bỏ hoặc ít học phần khác. Nghĩa được xác định từ việc gặp câu ngoài phần đoán thì lúng túng, không chỉ từ dấu ngoặc kép.
Nếu trình bày với người chưa quen, có thể nói rõ “chỉ học phần đoán sẽ hỏi”. Trong một truyện, dùng cách nói nhóm có thể gợi môi trường học sinh; bài viết phân tích cần giải thích nghĩa, không bắt người đọc tự đoán.
Củng cố kiến thức
“Tủ” trong câu minh hoạ có nghĩa nào?
Không phù hợp việc gặp câu ngoài phần đoán.
Đúng: nghĩa riêng được ngữ cảnh xác định.
Ngược việc học chọn phần.
Không phải tên riêng.
Lời giải
Đáp án B. Phần sau của câu làm rõ việc học theo phần đoán. Cần đọc ngữ cảnh và quy ước dùng trong nhóm, không lấy nghĩa đồ đựng sách của từ tủ ở câu khác.
Củng cố kiến thức
Có thể nhận diện biệt ngữ chỉ vì từ đặt trong ngoặc kép không?
Ngoặc kép còn đánh dấu trích dẫn và cách hiểu đặc biệt.
Nhận diện cần ngữ cảnh.
Đúng: dấu câu là gợi ý, không thay căn cứ.
Văn học có thể dùng để khắc hoạ môi trường.
Lời giải
Đáp án C. Biệt ngữ được nhận diện từ đặc điểm dùng riêng của nhóm. Ngoặc kép có thể giúp chú ý, nhưng không tự chứng minh từ thuộc biệt ngữ; vẫn cần giải nghĩa trong ngữ cảnh.