Từ yếu tố đến nghĩa cả từ
Nhiều từ Hán Việt được tạo từ các yếu tố có nghĩa. Có thể tách các yếu tố, so với những từ đã biết có cùng yếu tố, rồi kiểm nghĩa của cả từ trong ngữ cảnh. Khi chưa chắc, dùng bảng tra cứu hoặc từ điển thích hợp.
“Quốc” trong “quốc gia”, “quốc ca”, “ái quốc” liên quan đến nước, đất nước. “Gia” trong “gia đình”, “gia phong”, “gia chủ” liên quan đến nhà, gia đình. Nhưng “gia” trong “gia tăng” mang nghĩa thêm; cùng cách đọc không bảo đảm cùng yếu tố và cùng nghĩa.
SGK còn giúp phân biệt “gian” trong “không gian” với “gian” trong “gian nan”; một bên liên quan khoảng, giữa, một bên liên quan khó khăn. Không dùng nghĩa ở từ này để suy mọi từ cùng tiếng đọc. Nghĩa cả từ phải được kiểm trong cách dùng thực tế.
Ví dụ giải nghĩa trong câu
Câu minh hoạ do BTVN biên soạn: “Trong giờ chào cờ, tập thể hát quốc ca.”
“Quốc” là nước, “ca” là bài hát. Trong ngữ cảnh, “quốc ca” là bài hát chính thức của một nước, không phải bất kì bài hát có nhắc tên đất nước. Nghĩa cả từ cần chính xác hơn việc chỉ viết “nước + hát”.
Ở câu “Số sách gia tăng”, “gia” là thêm. Không thể lấy nghĩa gia đình của “gia” trong “gia phong” để giải thích. Nhận ra đồng âm giúp tránh đoán sai; gặp từ chưa quen vẫn cần tra nguồn.
Củng cố kiến thức
“Quốc” trong “quốc ca” có nghĩa nào?
Đó có thể là nghĩa của “gia” ở nhóm từ khác.
Đúng: yếu tố liên quan nước, đất nước.
Không phải nghĩa quốc.
Không thuộc khái niệm ở từ này.
Lời giải
Đáp án B. Trong quốc ca, quốc gắn với đất nước, ca gắn với bài hát. Kiểm cả từ: quốc ca là bài hát chính thức của một nước, không chỉ ghép hai nghĩa một cách mơ hồ.
Củng cố kiến thức
Vì sao không lấy nghĩa “gia đình” để giải thích “gia” trong “gia tăng”?
Các yếu tố và từ có nghĩa cần xác định.
Ngữ cảnh và nhóm từ rất cần thiết.
Đúng: không đồng nhất âm với nghĩa.
Đây không phải tên riêng trong câu ví dụ.
Lời giải
Đáp án C. “Gia” ở gia đình và gia tăng có nghĩa khác nhau. So nhóm từ, đọc ngữ cảnh và tra khi cần giúp xác định đúng, thay vì áp một nghĩa cho mọi tiếng cùng âm.