Từ vấn đề đến cách thuyết phục
Văn bản nghị luận về đời sống bàn một vấn đề và thể hiện ý kiến của người viết. Lí lẽ giải thích vì sao ý kiến có cơ sở; bằng chứng là sự việc, thông tin, dẫn chứng được dùng để làm sáng tỏ. Các phần phải có quan hệ với vấn đề đang bàn, không đứng rời nhau.
Khi đọc, xác định vấn đề, phát biểu ý kiến chính bằng một câu rồi tìm các lí lẽ hỗ trợ. Với từng bằng chứng, hỏi nó làm rõ lí lẽ nào và có đủ đáng tin không. Có từ “vì” hoặc “do đó” chưa bảo đảm lập luận đúng; vẫn phải xét quan hệ nội dung.
Một tình huống minh hoạ giúp hiểu khả năng có thể xảy ra nhưng không tự chứng minh mọi người đều như vậy. Muốn kết luận về phạm vi rộng cần nguồn và bằng chứng phù hợp; không biến ví dụ thành số liệu khảo sát.
Ví dụ phân biệt ba vai trò
Đoạn minh hoạ do BTVN biên soạn:
“Sách mượn cần được giữ gìn để người sau vẫn sử dụng được. Một cuốn sách có nhiều người đọc; nếu trang bị rách, phần chữ có thể không còn đủ cho lần đọc tiếp. Chẳng hạn, trong tình huống giả định, An không thể đọc trọn một đoạn vì người trước đã làm mất góc trang. Vì vậy, người mượn cần giữ sách khô, không gấp mạnh và báo khi thấy sách hỏng.”
Ý kiến chính là cần giữ gìn sách mượn. Lí lẽ: sách phục vụ nhiều lượt đọc, hỏng trang có thể làm mất thông tin. Tình huống của An minh hoạ tác động ấy. Câu cuối đề xuất hành động từ lí lẽ, không đưa ra chủ đề mới.
Tình huống được ghi là giả định nên không thể dẫn nó như một vụ việc đã xảy ra. Nếu muốn nói mức hỏng của cả thư viện, phải tìm dữ liệu khác; đoạn này chưa cung cấp.
Củng cố kiến thức
Câu về nhiều người cùng đọc và khả năng mất chữ khi trang rách giữ vai trò nào?
Đúng: câu nêu cơ sở cho ý kiến giữ gìn.
Không có khảo sát trong đoạn.
Đoạn không nói về tác giả tiểu thuyết.
Lí lẽ hướng đến giữ sách, không bỏ sách mượn.
Lời giải
Đáp án A. Từ việc sách được dùng nhiều lần, người viết giải thích tác hại của mất chữ đối với người đọc sau. Đó là lí lẽ hỗ trợ yêu cầu giữ sách; tình huống An ở câu tiếp mới là ví dụ minh hoạ.
Củng cố kiến thức
Từ tình huống giả định của An, kết luận nào đúng mức bằng chứng?
Một ví dụ không cho kết luận về mọi sách.
Không có bằng chứng về toàn bộ học sinh.
Đúng: tình huống minh hoạ khả năng cụ thể.
Đoạn không có thống kê thật.
Lời giải
Đáp án C. Bằng chứng phải được dùng đúng phạm vi. Tình huống cho thấy khả năng mất chữ gây khó đọc, không xác nhận số sách hỏng hoặc thái độ của mọi học sinh.