Từ hồ sơ chi tiết đến dàn ý phân tích
Đọc tác phẩm hoặc phần được giao, xác định nhân vật, hoàn cảnh, quan hệ với người khác. Ghi chi tiết về ngoại hình, hành động, lời nói, nội tâm hoặc lời người kể nhận xét; không bắt buộc đủ mọi nhóm nếu văn bản không có.
Từ chi tiết, chọn một số đặc điểm nổi bật để tổ chức ý. Mở bài giới thiệu tác phẩm, tác giả, nhân vật và ấn tượng chung. Thân bài lần lượt làm rõ các đặc điểm bằng chứng cứ và giải thích, đồng thời nhận xét cách nhà văn xây dựng nhân vật. Kết bài nêu ý nghĩa và điều đọng lại.
Không kể lại toàn truyện rồi gắn một câu “nhân vật tốt”. Sau khi viết, kiểm từng nhận xét có bằng chứng, bằng chứng đã được giải thích chưa, có bịa chi tiết hoặc lời trích không. Có thể tóm lược đúng nội dung thay vì đặt dấu ngoặc kép cho một câu không nhớ nguyên văn.
Ví dụ triển khai một ý về Mon
Dàn ý và đoạn phân tích do BTVN biên soạn từ Bầy chim chìa vôi của Nguyễn Quang Thiều, bản SGK đã đọc:
Ý chính: Mon quan tâm đến sự sống quanh mình. Bằng chứng: cậu hỏi dồn về nước sông và chim non, đề nghị mang chim vào bờ; cậu cũng kể đã thả cá bống. Giải thích: cả lời nói và việc làm đều hướng đến những sinh vật nhỏ có nguy cơ bị hại. Cách xây dựng: đối thoại tự nhiên làm nỗi lo hiện ra cụ thể, thay vì chỉ có lời kể gắn nhãn.
Đoạn triển khai: “Mon hiện lên là một cậu bé nhạy cảm trước sự sống. Trong đêm mưa, cậu liên tục hỏi anh về nước sông và số phận chim non ngoài bãi. Lời đề nghị mang chim vào bờ cho thấy nỗi lo dẫn tới mong muốn giúp đỡ. Chi tiết cậu thả cá bống nối với mối quan tâm ấy. Qua những câu đối thoại ngắn và hành động cụ thể, truyện khiến lòng yêu thiên nhiên của Mon trở nên gần gũi, không chỉ là một lời nhận xét chung.”
Đoạn chọn chi tiết phục vụ một ý, không thuật tất cả diễn biến. Khi viết cả bài, có thể triển khai thêm cảm xúc ở kết thúc và quan hệ với Mên, nhưng phải tránh lặp cùng một ý bằng nhiều nhãn khác nhau.
Củng cố kiến thức
Phần nào giúp đoạn ví dụ vượt khỏi việc kể lại sự việc?
Tên nhân vật chưa phải phân tích.
Liệt kê cảnh chưa làm rõ đặc điểm.
Chép truyện không thay việc giải thích.
Đúng: nối chứng cứ với nhận xét và cách xây dựng nhân vật.
Lời giải
Đáp án D. Phân tích cần giải thích chi tiết cho thấy đặc điểm nào và được thể hiện ra sao. Liệt kê hay kể lại chỉ cung cấp vật liệu; phần lập luận làm rõ ý nghĩa của vật liệu ấy.
Củng cố kiến thức
Khi không nhớ nguyên văn một lời nhân vật nhưng nắm đúng nội dung đã đọc, cách dùng bằng chứng nào phù hợp?
Đúng: giữ nội dung và phân biệt tóm lược với trích dẫn.
Đây là bịa lời trích.
Đổi người nói có thể làm sai đặc điểm đang phân tích.
Bỏ nguồn không sửa được sai sót.
Lời giải
Đáp án A. Bằng chứng có thể được tóm lược trung thành, không nhất thiết luôn trích nguyên văn. Dấu ngoặc kép chỉ dùng cho lời đã kiểm chính xác; không sáng tác một câu rồi gán cho nhân vật hoặc tác giả.