Từ cách viết đến tác dụng
Điệp ngữ lặp lại từ ngữ để nhấn mạnh ý hoặc cảm xúc. Khi đọc, cần xác định từ ngữ được lặp và điều sự lặp lại làm nổi bật.
So sánh đối chiếu những sự vật, hiện tượng có nét tương đồng, làm hình ảnh cụ thể, gợi cảm hơn. Cần chỉ ra hai đối tượng được so sánh và nét giống nhau.
Nhân hoá dùng cách gọi, tả, trò chuyện với sự vật như với con người. Cách viết này làm cảnh vật gần gũi, có hồn, đồng thời thể hiện tình cảm của người viết. Một đoạn có thể dùng nhiều biện pháp; khi phân tích, cần nói rõ từ ngữ hoặc hình ảnh đang xét.
Điệp ngữ và nhân hoá trong thơ
Trong Đồng dao mùa xuân, những lời giới thiệu người lính và lời nói anh không trở về được lặp lại. Sự lặp lại giữ hình ảnh người lính trong mạch thương nhớ, nhấn mạnh sự hi sinh và niềm xúc động của đồng đội.
Trong Gặp lá cơm nếp, cây được hình dung như hiểu lòng người con và tiếp tục toả hương. Tả cây có khả năng hiểu như người là nhân hoá. Cách viết khiến thiên nhiên như cùng chia sẻ nỗi nhớ mẹ, quê nhà.
Hai ví dụ đều có tác dụng gợi cảm nhưng cách tạo nên tác dụng khác nhau: ví dụ đầu dựa vào lặp lời, ví dụ sau dựa vào việc tả cây như người.
So sánh làm rõ chuyển động của gió
Trong Trở gió, những cơn sóng gió được hình dung như một bàn tay vẫy từ xa, chưa dám đến gần. Chuyển động của gió được đối chiếu với cử chỉ vẫy tay, nhờ đó trở nên cụ thể; sự trở về của gió còn gợi một cuộc gặp thân quen.
Cách nói chưa dám cũng khiến gió mang nét tâm tình của con người. Vì vậy, có thể giải thích cả so sánh lẫn nhân hoá, nhưng cần chỉ đúng biểu hiện của từng biện pháp.
Từ gấp rãi được lặp lại khi người viết nghĩ đến năm sắp hết. Sự lặp nhấn mạnh cảm giác hối hả, như thời gian đang thúc giục. Tác dụng này gắn với tâm trạng lo việc chưa xong, không chỉ làm câu văn dài thêm.
Củng cố kiến thức
Trong một đoạn, cây được tả như hiểu nỗi nhớ của người con. Nhận xét nào giải thích đúng biện pháp và tác dụng?
Đúng: hiểu là khả năng của người được dùng để tả cây, gợi sự đồng cảm.
Ngữ liệu không đối chiếu hình dáng giữa cây và người.
Phần đang xét là tả cây có khả năng hiểu, không phải lặp từ ngữ.
Cách tả cây hiểu lòng người không tránh nói điều đau buồn hay nặng nề.
Lời giải
Đáp án A. Hiểu nỗi nhớ là khả năng, tình cảm của con người. Tả cây như vậy là nhân hoá, làm thiên nhiên gần gũi và như cùng chia sẻ nỗi nhớ của người con. Không chỉ nêu tên biện pháp; cần nối cách tả với tình cảm được gợi.
Củng cố kiến thức
Trong Trở gió, từ gấp rãi được lặp khi người viết nghĩ năm sắp hết mà việc chưa xong. Tác dụng chính của sự lặp là gì?
Gấp rãi và việc chưa xong gợi hối hả, không phải thong thả.
Sự lặp gắn với tâm trạng về thời gian và việc chưa xong, không chỉ tạo nhịp.
Đúng: ngữ cảnh cho thấy năm sắp hết tạo cảm giác hối hả.
Ngữ cảnh này nói năm sắp hết và việc chưa xong, không phải chờ gió trở về.
Lời giải
Đáp án C. Gấp rãi gợi sự hối hả; việc lặp lại từ này khiến cảm giác ấy rõ hơn. Đọc cùng chi tiết năm sắp hết mà việc chưa xong, có thể hiểu người viết thấy thời gian như đang thúc giục. Đây là giải thích tác dụng trong ngữ cảnh, không chỉ nhận diện điệp ngữ.