Theo dõi lời kể ở từng phần
Một truyện có thể dùng nhiều người kể ngôi thứ nhất, hoặc phối hợp người kể ngôi thứ nhất với người kể ngôi thứ ba. Khi người kể thay đổi, sự việc có thể được nhìn từ vị trí, trải nghiệm và cách đánh giá khác nhau.
Trước hết xác định ai kể ở từng phần, bằng những dấu hiệu trong lời kể. Sau đó so sánh: phần mới cho biết thêm điều gì, cảm xúc của ai và quan hệ của nó với phần trước? Không chỉ viết “đổi ngôi làm truyện hay hơn” mà bỏ phần giải thích.
Phân biệt đổi người kể với một nhân vật nói trong đối thoại. Lời thoại xưng “tôi” được người kể dẫn lại chưa tự làm toàn bộ phần truyện chuyển sang ngôi thứ nhất.
Ví dụ: một sự việc được soi từ hai phía
Hai phần của một truyện giả định do BTVN biên soạn:
Phần 1: “Lan thấy người mới đứng ngoài vòng chơi. Cô bé nhích sang bên và vẫy tay mời Nam vào. Lan nghĩ Nam chưa quen ai nên còn ngại.”
Phần 2: “Ngày mới đến lớp, tôi chỉ định đứng nhìn các bạn chơi. Khi Lan vẫy tay, tôi nhận ra mình có chỗ trong nhóm. Tôi bước tới, vẫn hơi ngượng nhưng đã bớt lo.” Người xưng tôi ở phần này là Nam.
Phần 1 có người kể ngôi thứ ba, theo sát sự quan tâm của Lan. Phần 2 chuyển sang Nam tự kể, cho thấy cảm giác của người được mời. Người đọc hiểu cả ý định giúp đỡ và tác động của việc ấy; không cần đoán Nam lập tức hết mọi sự ngại ngùng.
Đây là hai phần lời kể, không phải câu thoại được đặt trong phần ngôi thứ ba. Dấu hiệu xác định người kể nằm ở cách toàn phần thuật lại việc đã xảy ra.
Củng cố kiến thức
Điều mới được phần 2 làm rõ nhất là gì?
Phần 2 không miêu tả ngoại hình Lan.
Phần không giải thích luật chơi.
Đúng: Nam tự kể sự ngượng và việc bớt lo.
Không có dữ kiện ngày sinh.
Lời giải
Đáp án C. Phần đầu cho thấy Lan muốn giúp; phần sau để Nam kể cảm giác được đón nhận. Góc kể mới bổ sung trải nghiệm của người được giúp, không chỉ lặp lại hành động vẫy tay.
Củng cố kiến thức
Cách nhận xét nào giải thích tác dụng đổi người kể đúng với ví dụ?
Nam vẫn hơi ngượng; không thể kết luận tuyệt đối về sau.
Đúng: nối hai góc nhìn vào cùng sự việc.
Đây vẫn là truyện giả định.
Nhận xét này bỏ tác dụng về nội dung và cảm xúc.
Lời giải
Đáp án B. Hai phần có cùng sự việc nhưng cung cấp ý định của Lan và cảm giác của Nam. Sự bổ sung này làm rõ ý nghĩa của việc mời vào nhóm; không chứng minh một trạng thái vĩnh viễn hoặc một sự kiện ngoài đời.