Có ý nghĩa số lượng nhưng khác từ loại
Đôi, chục, tá là danh từ chỉ đơn vị gắn với ý nghĩa số lượng: một đôi gồm hai vật tương ứng thành một cặp; một chục gồm mười; một tá gồm mười hai. Chúng không phải số từ.
Có thể đặt số từ trước các danh từ này để đếm đơn vị, như hai đôi tất, ba chục trứng, một tá bút. Trong ba chục trứng, ba là số từ; chục là danh từ đơn vị. Cách kết hợp giúp phân biệt chức năng, không chỉ dựa vào việc cả hai đều liên quan đến số lượng.
Ngoài nghĩa chỉ số lượng xác định, một số từ trong thành ngữ, tục ngữ có thể mang nghĩa biểu trưng. Khi ấy, cần hiểu cả cách nói, không tính theo số được nêu như trong phép đếm thông thường.
Hai chiếc tất và hai đôi tất
Ví dụ do BTVN biên soạn:
Hai chiếc tất cho biết số lượng là hai chiếc. Hai đôi tất đếm hai cặp, mỗi cặp gồm hai chiếc tương ứng; tổng cộng là bốn chiếc. Hai là số từ trong cả hai cách nói. Đôi gọi đơn vị cặp, không thay cho số từ hai.
Tương tự, ba chục trứng có ba làm số từ, chục làm danh từ đơn vị. Muốn biết số quả trứng thì tính ba nhóm, mỗi nhóm mười quả, được ba mươi quả. Việc chục mang ý nghĩa mười không làm nó trở thành số từ trong cụm này.
Không phải lúc nào ba, bảy cũng dùng để đếm
Thành ngữ ba chìm bảy nổi nói về cuộc đời gian truân, vất vả, nhiều lần gặp khó khăn, trắc trở. Ba và bảy vốn là số từ chỉ số lượng xác định, nhưng ở đây mang nghĩa biểu trưng, gợi những biến động liên tiếp.
Không thể hiểu thành ngữ là một người đã chìm đúng ba lần và nổi đúng bảy lần. Nghĩa của cả cách nói giúp xác định cách dùng số từ. Ngược lại, trong ba chiếc thuyền, ba vẫn có thể dùng để đếm chính xác nếu ngữ cảnh không gợi nghĩa khác.
Củng cố kiến thức
Trong cụm “ba chục trứng”, ba và chục thuộc những từ loại nào?
Không phải mọi từ gắn ý nghĩa số lượng đều là số từ.
Ba đếm số đơn vị chục; chục không chỉ thứ tự.
Ba dùng để đếm các đơn vị chục, là số từ.
Đúng: ba đếm số đơn vị; chục gọi đơn vị mười.
Lời giải
Đáp án D. Cụm từ nói tới ba đơn vị chục trứng. Ba đứng trước chục để đếm số đơn vị, nên là số từ. Chục gọi đơn vị gồm mười, có thể kết hợp với số từ ở trước, nên là danh từ chỉ đơn vị. Tổng số trứng là ba mươi, nhưng chức năng hai từ vẫn khác nhau.
Củng cố kiến thức
Trong thành ngữ “ba chìm bảy nổi”, ba và bảy được hiểu như thế nào?
Đúng: cần hiểu theo nghĩa của cả thành ngữ.
Cách nói không thống kê số lần chìm, nổi thực tế.
Thành ngữ không sắp xếp số lần hoặc mức độ khó khăn thành thứ tự này.
Nghĩa biểu trưng không phải ước lượng số khó khăn nằm giữa hai con số.
Lời giải
Đáp án A. Ba chìm bảy nổi gợi cảnh đời nhiều gian truân, biến động. Ba, bảy mang nghĩa biểu trưng, không yêu cầu tính số lần theo nghĩa đen. Khi gặp số từ trong thành ngữ, cần xét nghĩa của cả cách nói và hoàn cảnh sử dụng.