Cách đọc thay đổi theo đối tượng
Đọc truyện cần theo sự việc, ngôi kể, lời nói, hành động và cảm xúc của nhân vật. Phân tích không chỉ kể lại: từ chi tiết, giải thích đặc điểm hoặc ý nghĩa. Lời nhân vật xưng “tôi” không tự quyết định ngôi của toàn truyện; phải xác định lời người kể.
Đọc thơ bốn, năm chữ cần đếm tiếng, nhìn cách gieo vần, ngắt nhịp, hình ảnh và mạch cảm xúc. Không chỉ liệt kê tên biện pháp mà phải giải thích từ ngữ góp phần biểu đạt điều gì. Đọc tuỳ bút, tản văn cần chú ý dấu ấn cái tôi, cách cảm nhận và chất trữ tình; không dùng cảm giác riêng như số liệu chung.
Một câu trả lời rõ thường có nhận xét, chi tiết và giải thích. Chỉ kết luận trong phạm vi văn bản; khi liên hệ đời sống phải có lí lẽ và nguồn phù hợp, không biến hư cấu thành báo cáo thật.
Ví dụ giải thích phản ứng của người kể
Tóm lược do BTVN biên soạn từ bản “Rừng cháy”, trích “Đất rừng phương Nam” của Đoàn Giỏi, SGK tập một trang 131–132; không phải nguyên văn:
Trong lúc đi lấy mật ở rừng tràm, người kể xưng “tôi” trải qua cuộc đánh phá và cháy rừng. Tía nuôi thúc giục chạy thoát. Nghe tiếng chân phía sau, cậu tưởng người đuổi; nhìn lại mới nhận ra các con thú cũng chạy khỏi lửa.
Người kể tham gia sự việc và thuật điều mình thấy, nghe, nghĩ. Sự nhầm lẫn ban đầu làm rõ tâm trạng hoảng hốt trong tình thế nguy hiểm; không phải bằng chứng rằng có người đuổi đúng lúc ấy. Cách đọc cần phân biệt suy nghĩ nhân vật với điều sau đó được xác nhận.
Ở thơ hoặc tản văn, cũng phải kiểm điều câu chữ thực sự cho biết; cảm giác lo hoặc xúc động không tự xác nhận một dữ kiện ngoài văn bản.
Củng cố kiến thức
Trong phần tóm lược Rừng cháy, ngôi kể của văn bản nguồn được nhận diện bằng dấu hiệu nào?
Đúng: lời kể và vị trí người kể là căn cứ.
Lời gọi trong đối thoại chưa tự quyết định ngôi.
Độ dài nhan đề không cho ngôi kể.
Hình thức xuất bản không cho ngôi kể.
Lời giải
Đáp án A. Người kể xưng tôi để thuật điều mình trải qua, nên là ngôi thứ nhất. Phải xét lời người kể, không chọn ngôi chỉ theo một lời thoại hoặc nhan đề.
Củng cố kiến thức
Việc cậu bé nhầm tiếng thú chạy thành tiếng người đuổi giúp làm rõ điều gì?
Không có dữ kiện phỏng vấn.
Đúng: phản ứng ban đầu cần đọc trong tình thế đang trải qua.
Ngôi tôi và chi tiết không cho biết mọi điều.
Trái sự việc được thuật.
Lời giải
Đáp án B. Tiếng chạy được nghe trong lúc phải thoát lửa nên cậu lo có người đuổi; sau đó nhìn lại mới biết là thú. Chi tiết làm hiện tâm trạng, không cho phép giữ nhầm lẫn ban đầu như một sự thật đã xác nhận.
Củng cố kiến thức
Muốn xác định một đoạn là thơ năm chữ, thao tác trực tiếp phù hợp là gì?
Số khổ không xác định số tiếng mỗi dòng.
Nhiều thể thơ đều có vần.
Đúng: đặc điểm số tiếng cần được kiểm trực tiếp.
Nhà xuất bản không cho thể thơ.
Lời giải
Đáp án C. Thơ năm chữ thường có năm tiếng mỗi dòng. Đếm dòng, khổ hoặc chỉ tìm vần chưa đủ; sau nhận diện vẫn cần đọc hình ảnh và cảm xúc, không dừng ở đếm tiếng.
Củng cố kiến thức
Khi phân tích một tản văn, cách nhận xét nào giữ đúng căn cứ?
Cảm giác cá nhân không thành khảo sát chung.
Thiếu quan hệ nhận xét–giải thích.
Không được tự thêm số liệu nguồn.
Đúng: cái tôi và chất trữ tình cần căn cứ văn bản.
Lời giải
Đáp án D. Tuỳ bút, tản văn có dấu ấn người viết. Phân tích cần cho thấy cách cảm nhận được biểu đạt qua chi tiết nào; không biến chủ kiến thành kết luận về tất cả người ngoài đời.