Từ ngữ được hiểu trong câu, trong bài
Một từ có thể có nhiều nghĩa; nghĩa được dùng phải phù hợp với câu và mạch văn bản. Khi gặp từ khó hiểu, đọc cả những lời trước, sau rồi xác định điều đang được nói tới. Có thể tra từ điển để làm rõ, nhưng cần chọn nghĩa phù hợp ngữ cảnh.
Trong thơ, văn, từ ngữ còn có thể gợi những tình cảm, liên tưởng ngoài nghĩa thông thường. Muốn giải thích, cần chỉ rõ nghĩa trong bài và chi tiết giúp hiểu nghĩa ấy; không chỉ thay từ bằng một từ gần nghĩa rồi dừng lại.
Gặp và thấy trong nhan đề
Có thể nói thấy lá khi nhận ra lá bằng mắt. Nhan đề Gặp lá cơm nếp dùng gặp, khiến điều được nhận ra như trở thành một người quen: hương lá đánh thức những kỉ niệm về mẹ và quê nhà.
Hai từ đều có thể nói tới việc nhận biết một điều trước mắt, nhưng gặp gợi rõ hơn cảm giác thân quen và xúc động trong mạch bài này. Thay bằng thấy vẫn nói được việc nhìn lá, song bớt đi sức gợi tình cảm ấy.
Từ hương thơm đến nỗi nhớ
Trong câu minh hoạ “Mùi xôi thơm khắp gian bếp”, hương thơm được nói tới như mùi của món ăn trong một không gian cụ thể.
Trong Gặp lá cơm nếp, lời thơ về hương thơm đi suốt hành trình còn gợi kí ức về mẹ và quê nhà luôn theo người con. Đọc cùng những hình ảnh bếp lửa, cơm nếp và nỗi nhớ giúp hiểu ý nghĩa này; không cần hình dung một mùi hương vật chất đi cùng người con trên mọi quãng đường.
Trong Đồng dao mùa xuân, máu lửa gợi những năm chiến tranh ác liệt, có mất mát, hi sinh. Những chi tiết người lính ra đi, gặp bom và không trở về giúp xác định nghĩa; không hiểu cụm ấy chỉ như hai vật được đặt cạnh nhau.
Củng cố kiến thức
So với thấy, từ gặp trong nhan đề Gặp lá cơm nếp gợi sắc thái nào khi hương lá làm người con nhớ mẹ và quê nhà?
Đây gần với nghĩa nhận biết thông thường của thấy, chưa làm rõ sức gợi của gặp.
Đúng: ngữ cảnh cho thấy lá khơi lại những kỉ niệm thân thuộc.
Mẹ xuất hiện trong kí ức, không có cuộc gặp mẹ trên đường.
Kỉ niệm được khơi lại cho thấy sự thân quen, không phải hoàn toàn mới lạ.
Lời giải
Đáp án B. Hương lá khơi nhớ mẹ, bếp lửa và món ăn quê nhà. Từ gặp vì thế gợi sự thân quen, xúc động như được gặp lại một phần quê hương. Không thể từ nhan đề suy ra người con gặp mẹ trực tiếp.
Củng cố kiến thức
Trong Đồng dao mùa xuân, cụm máu lửa gắn với người lính ra đi, bom nổ và sự hi sinh. Nghĩa nào phù hợp ngữ cảnh?
Chi tiết về bom và sự hi sinh không hướng tới cảnh bình minh.
Ngữ cảnh nói chiến tranh, không nói công việc nhóm bếp.
Các chi tiết thuộc thời chiến; bình yên là thời điểm khác trong bài.
Đúng: các chi tiết trước, sau làm rõ nghĩa gắn với chiến tranh.
Lời giải
Đáp án D. Người lính ra đi trong chiến tranh, gặp bom và hi sinh. Đặt máu lửa trong mạch ấy, cụm từ gợi những năm chiến tranh ác liệt và mất mát. Không chọn nghĩa chỉ dựa vào từng chữ riêng lẻ hoặc một hình ảnh không có trong ngữ cảnh.