Tác phẩm và bài phân tích có vai trò khác nhau
Bài thơ biểu đạt hình ảnh, cảm xúc bằng ngôn ngữ nghệ thuật; bài nghị luận văn học trình bày cách đọc và nhận xét về tác phẩm. Người nghị luận cần dùng chi tiết của tác phẩm làm bằng chứng, rồi giải thích chúng hỗ trợ nhận xét thế nào.
Khi đọc, tìm vấn đề và ý kiến chính; xác định những từ ngữ, hình ảnh hoặc câu được dùng làm bằng chứng. Sau đó đọc phần giải thích về nội dung, cách viết và tác dụng. Có lời trích chưa đủ nếu người viết không nối nó với ý kiến.
Phân biệt lời tác giả tác phẩm với lời người bình. Có thể trao đổi cách hiểu khác nếu có căn cứ; không lấy uy tín người bình làm lí do duy nhất để đồng ý.
Ví dụ nhận xét có bằng chứng và giải thích
Đoạn nghị luận minh hoạ do BTVN biên soạn về đoạn thơ “Sân trường” đã học:
“Cảnh trường sau mưa hiện lên tươi mới và gần gũi. Hình ảnh lá xanh như vừa được rửa gợi màu lá sạch, trong; nắng bên cửa nối cảnh ngoài sân với nơi học. Tiếng cười ở dòng cuối đưa con người vào cảnh, khiến sự tươi sáng không chỉ thuộc về cây lá. Những dòng bốn tiếng và vần mưa – rửa – cửa góp phần làm lời thơ nhẹ, liền mạch.”
Ý kiến chính: cảnh tươi mới, gần gũi. Bằng chứng: lá như được rửa, nắng bên cửa, tiếng cười, dòng bốn tiếng và vần. Giải thích: mỗi chi tiết được nối với một nét của ấn tượng, không chỉ liệt kê.
Trong bài Bài thơ Đường núi của Nguyễn Đình Thi, Vũ Quần Phương cũng đọc cảnh trong quan hệ với cảm xúc, âm điệu của bài thơ. Khi đọc nguồn ấy, cần phân biệt Nguyễn Đình Thi là tác giả thơ, Vũ Quần Phương là người phân tích.
Củng cố kiến thức
Trong đoạn minh hoạ, câu “Cảnh trường sau mưa hiện lên tươi mới và gần gũi” giữ vai trò nào?
Không có khảo sát trong đoạn.
Đúng: các câu sau cung cấp căn cứ và giải thích.
Đây là nhận xét của người phân tích.
Câu không nêu tên tác giả.
Lời giải
Đáp án B. Câu đầu nêu điều người viết muốn làm rõ. Phần sau chọn hình ảnh và âm điệu, giải thích chúng tạo vẻ tươi mới, gần gũi; đó là quan hệ giữa ý kiến và chứng cứ.
Củng cố kiến thức
Bổ sung nào giúp nhận xét “tiếng cười làm cảnh gần gũi” có lập luận rõ hơn?
Lời khen lặp không giải thích chi tiết.
Nhầm vai trò tác giả gây sai nguồn.
Chi tiết ngoài bài không chứng minh cách đọc.
Đúng: nối bằng chứng với ấn tượng được nêu.
Lời giải
Đáp án D. Cần làm rõ vì sao tiếng cười gợi gần gũi: nó đưa sinh hoạt con người vào khung cảnh thiên nhiên. Phần giải thích nối chi tiết với ý kiến, không chỉ thêm lời khen.