Nhân vật được tạo bằng lựa chọn nghệ thuật
Nhà văn có thể dùng trải nghiệm về những con người thật làm chất liệu, nhưng nhân vật văn học là hình tượng được sáng tạo. Ngoại hình, lời nói, hành động, suy nghĩ và quan hệ của nhân vật được tổ chức để thể hiện điều có ý nghĩa trong tác phẩm.
Không vì nhân vật giống người tác giả từng gặp mà coi mọi sự việc truyện là tiểu sử người ấy. Cũng không tự gán toàn bộ suy nghĩ nhân vật cho tác giả. Muốn biết tác giả nói gì về quá trình sáng tác, cần nguồn lời kể, phỏng vấn hoặc tài liệu thực sự được công bố.
Có thể đặt câu hỏi tưởng tượng cho nhân vật để đọc sâu hơn. Câu trả lời cần dựa vào văn bản hoặc ghi rõ phần sáng tạo thêm; không viết cuộc trò chuyện tưởng tượng như một lần phỏng vấn có thật.
Ví dụ từ lời kể về quá trình sáng tạo
Trong bài “Mon và Mên đang ở đâu?” được SGK Ngữ văn 7 tập hai giới thiệu ở trang 107–108, Nguyễn Quang Thiều kể về những người bạn thuở nhỏ bên sông Đáy, nhưng nói tên Mon và Mên là tên nhà văn đặt cho nhân vật. Đây là nguồn để hiểu chất liệu tuổi thơ và sự sáng tạo không hoàn toàn đồng nhất.
Từ đó có thể nhận xét nhân vật có điểm tựa trải nghiệm đời sống. Không thể suy rằng biết được địa chỉ hoặc toàn bộ cuộc đời người ngoài đời chỉ từ truyện.
Câu hỏi minh hoạ do BTVN đặt để đọc lại: “Điều gì khiến Mon lo trong đêm mưa?” Có thể tìm câu trả lời trong lời hỏi về bầy chim và nước sông. Không cần bịa rằng BTVN đã gặp Mon, Mên hay phỏng vấn Nguyễn Quang Thiều.
Củng cố kiến thức
Việc tác giả đặt tên Mon và Mên cho nhân vật cho thấy điều gì?
Không có xác nhận danh tính như vậy.
Truyện không phải hồ sơ hành chính.
Đúng: phân biệt điểm tựa và hình tượng.
Nguồn kể vẫn nêu điểm tựa tuổi thơ.
Lời giải
Đáp án C. Lời kể về người bạn tuổi thơ và tên do nhà văn đặt giúp hiểu quan hệ giữa đời thực với sáng tạo. Không được đồng nhất nhân vật với mọi dữ kiện của một người thật hoặc phủ nhận toàn bộ chất liệu đời sống.
Củng cố kiến thức
Câu trả lời do người đọc tưởng tượng cho nhân vật nên được ghi thế nào?
Đó là giả nguồn.
Tự viết không phải nguyên văn tác giả.
Nhân vật hư cấu không tự xác nhận lịch sử.
Đúng: hoạt động sáng tạo cần ghi rõ tư cách.
Lời giải
Đáp án D. Tưởng tượng giúp nhập vào tình huống đọc nhưng không cho phép giả nguồn. Ghi rõ và đối chiếu chi tiết giúp hoạt động vẫn trung thực, không biến ý riêng thành lời thật của tác giả.