Tổ chức theo đặc điểm cần làm rõ
Chọn nhân vật đã đọc, xác định tên tác phẩm và tác giả. Tìm đặc điểm nổi bật qua hoàn cảnh, lời nói, hành động, suy nghĩ, quan hệ; không tự thêm điều ngoài văn bản. Mỗi nhận xét cần chi tiết và lời giải thích.
Mở bài giới thiệu nhân vật và ấn tượng chính. Thân bài làm rõ bối cảnh, từng đặc điểm, nghệ thuật xây dựng và ý nghĩa hình tượng. Có thể gắn cách xây dựng với từng nhận xét, không nhất thiết gom vào một đoạn cuối rời rạc. Kết bài khái quát ấn tượng và suy nghĩ có căn cứ.
Khi viết đoạn, mở bằng nhận xét, đưa chi tiết rồi giải thích. Khi chỉnh, kiểm tên nguồn, độ đúng của chi tiết, phạm vi kết luận, mạch đoạn và câu văn. Không biến bài phân tích thành bản kể lại toàn truyện hoặc thêm nhiều tính từ khen không chứng minh.
Ví dụ triển khai một đặc điểm của Mên
Dàn ý và đoạn phân tích do BTVN biên soạn, dựa trên bản “Bầy chim chìa vôi” của Nguyễn Quang Thiều đã đọc:
Nhận xét: Mên vừa muốn tỏ ra là anh lớn, vừa có sự nhạy cảm trước sự sống. Chi tiết cho phần đầu: khi vào bờ, Mên nói với giọng tỏ vẻ người lớn, phân công mình kéo đò và em đẩy. Chi tiết cho phần sau: Mên cùng Mon chăm chú nhìn bầy chim, rồi hai em nhận ra đã khóc. Nghệ thuật: lời nói, hành động và phản ứng ở các thời điểm làm lộ những mặt tính cách.
“Mên muốn giữ vai trò người anh, nhưng sự cứng cỏi bên ngoài không làm mất nét nhạy cảm của cậu. Khi vào bờ, Mên phân công mình kéo đò còn em đẩy; cách nói và hành động cho thấy ý thức đứng ra lo việc cùng em. Đến lúc chứng kiến bầy chim bay lên, Mên cũng xúc động và nhận ra nước mắt của mình. Đặt cách nói tỏ vẻ người lớn cạnh phản ứng ấy, nhà văn làm nhân vật hiện lên gần gũi: có lúc cố cứng cỏi nhưng vẫn mang cảm xúc hồn nhiên của tuổi nhỏ.”
Đoạn nhóm chi tiết để giải thích một nhận xét, không kể hết mọi việc. Nhận xét về nhân vật không có nghĩa khuyến khích trẻ tự chèo đò trong lũ; liên hệ thực tế phải tôn trọng an toàn.
Củng cố kiến thức
Chi tiết nào trực tiếp hỗ trợ nhận xét về nét nhạy cảm của Mên?
Nhan đề không trực tiếp cho tính cách ấy.
Đúng: phản ứng cảm xúc là căn cứ trong truyện.
Cách in không chứng minh tính cách.
Thông tin sáng tác khác không thay chi tiết.
Lời giải
Đáp án B. Nhạy cảm được nhận xét từ phản ứng trước sự sống của bầy chim. Nước mắt của Mên và Mon là chi tiết phù hợp; cần giải thích nó trong tình huống, không chỉ liệt kê.
Củng cố kiến thức
Tổ chức đoạn theo cách nào đáp ứng nhiệm vụ phân tích?
Đúng: có quan hệ nhận xét–bằng chứng–giải thích.
Đó mới là kể lại.
Lời khen không thay phân tích.
Chi tiết tự thêm làm sai nguồn.
Lời giải
Đáp án A. Đoạn phân tích cần cho thấy vì sao nhận xét có cơ sở. Chọn và giải thích chi tiết, kể cả cách tác giả sắp xếp, giúp làm rõ tính cách hơn kể toàn truyện hoặc thêm điều không có.