Tìm ý trước khi viết
Chọn một người để bày tỏ tình cảm; nhớ lại đặc điểm và những việc làm khiến người ấy đáng quý. Ý cần gồm cả chi tiết về người được nói tới và cảm nhận của người viết.
Tình huống BTVN dưới đây chọn cô thủ thư trong trường. Mục đích là bày tỏ sự quý mến, biết ơn với người giúp một học sinh bớt ngại và tự tin tìm sách. Đây là tình huống minh hoạ, không phải bài làm hoặc hồ sơ một người có thật.
**Đặc điểm đáng nhớ:** cô kiên nhẫn lắng nghe, hướng dẫn nhưng không chọn thay. **Chi tiết:** chờ học sinh nói xong, chỉ cách xem mục lục, trao lại cuốn sổ ghi ý đọc bị bỏ quên. **Tình cảm:** ban đầu ngại bước vào thư viện; sau đó thấy được tôn trọng, quan tâm; dần yêu mến và biết ơn.
Ví dụ dàn ý theo mạch tình cảm
**Mở bài:** giới thiệu cô thủ thư, ấn tượng về sự dịu dàng.
**Thân bài:** từ lần đầu lúng túng tìm sách đến cảm giác được lắng nghe; từ việc cô hướng dẫn xem mục lục đến sự tự tin lựa chọn; từ cuốn sổ được giữ lại đến cảm nhận về sự quan tâm âm thầm. Mỗi chi tiết đi cùng điều người viết thấy đáng quý.
**Kết bài:** khẳng định sự biết ơn; thư viện trở thành nơi thân thuộc nhờ cách cô đối xử.
Mạch này không nhằm kể tất cả việc của cô trong một ngày. Chỉ giữ những việc giúp làm rõ tình cảm đã chọn.
Ví dụ bài viết hoàn chỉnh
Bài viết minh hoạ do BTVN biên soạn:
**Người giữ một góc yên bình**
Trong trường, tôi quý cô thủ thư bởi giọng nói nhẹ và nụ cười hiền mỗi khi có học sinh bước vào. Góc bàn bên cửa sổ của cô không có điều gì nổi bật, nhưng với tôi, nơi ấy luôn gợi cảm giác yên bình. Chính từ đó, tôi đã học cách tìm một cuốn sách và bớt ngại nói điều mình cần.
Tôi vẫn nhớ lần đầu đứng lúng túng trước kệ. Tôi nói tên sách chậm, có lúc quên cả tên tác giả. Cô không thúc giục mà chờ tôi nói xong, rồi chỉ tới vài cuốn để tôi tự xem. Sự kiên nhẫn ấy khiến tôi nhẹ nhõm. Tôi quý cô vì trong một việc rất nhỏ, tôi được lắng nghe mà không bị chê vụng về.
Những lần sau, cô chỉ cho tôi cách đọc mục lục và xem vài trang trước khi mượn. Cô không quyết định cuốn nào tôi phải thích. Nhờ vậy, mỗi cuốn sách chọn được đều đem lại một niềm vui của riêng tôi. Tôi biết ơn cô không chỉ vì đã tìm giúp sách, mà vì đã giúp tôi tin vào lựa chọn của mình.
Có lần tôi quên cuốn sổ ghi ý đọc trên bàn. Đến hôm sau, cô trao lại, giữa những trang giấy có một mảnh đánh dấu để sổ không bị gập. Cô chỉ mỉm cười, còn tôi thấy lòng ấm lên. Một vật nhỏ được giữ cẩn thận khiến tôi hiểu sự quan tâm đôi khi không cần nói thành lời dài.
Giờ đây, thư viện không còn là nơi tôi bước vào với ngại ngần. Nhìn góc bàn bên cửa sổ, tôi lại nhớ cách cô chờ, cách cô chỉ và nụ cười khi trao cuốn sổ. Tôi quý sự dịu dàng âm thầm ấy. Nó khiến một góc trường trở nên thân thuộc và giúp tôi muốn đối xử chu đáo hơn với những người quanh mình.
Vì sao bài là biểu cảm, không chỉ kể việc?
Mở bài vừa giới thiệu cô vừa nêu ấn tượng yên bình. Ba đoạn thân bài kể những việc khác nhau nhưng cùng làm rõ sự quý mến, biết ơn: được lắng nghe, được tự chọn, được quan tâm. Kết bài trở lại góc bàn và tình cảm còn đọng lại.
Người viết có kể và tả, nhưng sau mỗi chi tiết đều cho thấy điều mình cảm nhận. Câu “tôi thấy lòng ấm lên” không nói nhiệt độ mà bộc lộ sự xúc động trước cách cô giữ sổ.
Nếu câu nháp chỉ là “Cô giúp tôi nên tôi rất quý cô”, có thể sửa bằng việc cụ thể và cảm xúc: “Cô chờ tôi nói hết tên sách dù tôi ngập ngừng. Lần ấy, tôi thấy mình được lắng nghe.” Chỉnh như vậy làm tình cảm rõ hơn, không chỉ thay quý bằng một lời khen mạnh hơn.
Củng cố kiến thức
Cách sắp ý nào phù hợp nhất với bài biểu cảm minh hoạ?
Danh sách sách và thời khoá biểu không làm rõ tình cảm về cô.
Đúng: chi tiết được chọn phục vụ mạch quý mến, biết ơn.
Bài này bày tỏ tình cảm với một người, không chỉ phân tích nhân vật truyện.
Số lần và thành tích không thay sự quý mến được làm rõ bằng chi tiết.
Lời giải
Đáp án B. Bài giới thiệu tình cảm, chọn ba việc đáng nhớ rồi làm rõ cảm nhận qua từng việc. Kết bài khẳng định điều còn đọng lại. Cách sắp ý giữ trọng tâm biểu cảm, không biến thân bài thành danh sách hoạt động hoặc thành tích.
Củng cố kiến thức
Câu nào trong phần trao lại cuốn sổ trực tiếp bộc lộ cảm xúc của người viết?
Câu này chủ yếu kể hoàn cảnh sự việc.
Câu này chủ yếu kể hành động của cô.
Câu này miêu tả chi tiết vật được giữ.
Đúng: thấy lòng ấm lên trực tiếp bộc lộ xúc động.
Lời giải
Đáp án D. Cụm thấy lòng ấm lên diễn tả sự xúc động, cảm giác được quan tâm. Ba lựa chọn khác cung cấp sự việc, chi tiết làm căn cứ. Trong bài biểu cảm, các chi tiết ấy và lời bộc lộ cảm xúc gắn với nhau.