Bàn một vấn đề cụ thể
Chọn vấn đề gần gũi, xác định điều cần bàn và ý kiến của người viết. Tìm lí lẽ trả lời vì sao ý kiến có cơ sở; chọn bằng chứng đúng, tiêu biểu, liên quan. Nếu dùng số liệu hoặc lời trích, ghi nguồn và kiểm lại; không tự tạo khảo sát để bài có vẻ đáng tin.
Mở bài giới thiệu vấn đề. Thân bài triển khai từng ý bằng lí lẽ và bằng chứng, giải thích mối liên hệ thay vì chỉ đặt ví dụ cạnh nhận xét. Kết bài khẳng định ý kiến, có thể nêu điều nên làm. Dàn ý linh hoạt theo vấn đề, không buộc mọi bài có đúng ba lí lẽ.
Khi sửa, xem vấn đề có rõ không, ý kiến có nhất quán không, lí lẽ có hợp lí không và bằng chứng có thật, phù hợp không. Có thể tôn trọng cách nghĩ khác, nhưng vẫn cần chỉ ra căn cứ cho cách nghĩ của mình. Không dùng lời chê người có ý kiến khác thay cho lập luận.
Ví dụ: xây một đoạn về giữ gìn sách mượn
Dàn ý và đoạn minh hoạ do BTVN biên soạn:
Vấn đề: giữ sách mượn chung. Ý kiến: người mượn cần có trách nhiệm bảo quản. Lí lẽ: sách sẽ tiếp tục được người khác sử dụng; hư hỏng làm việc đọc khó hơn. Ví dụ giả định: một trang có hình bị rách khiến người mượn sau không xem được nội dung đầy đủ.
“Người mượn cần giữ gìn sách dùng chung, vì cuốn sách còn được nhiều người đọc tiếp. Một vết rách hoặc dòng ghi chồng lên chữ không chỉ ảnh hưởng lần đọc hiện tại mà còn gây khó cho những người mượn sau. Chẳng hạn, nếu một trang có hình bị rách, phần thông tin ấy có thể không còn được xem đầy đủ. Vì vậy, dùng dấu trang và tránh viết trực tiếp lên sách là những việc nhỏ nhưng cần thiết.”
Đoạn nối ý kiến với lí lẽ, rồi dùng tình huống có điều kiện “nếu” để minh hoạ. Đó không phải số liệu khảo sát hoặc bằng chứng về một trường thật. Khi viết về việc đã xảy ra, cần dùng ghi chép hoặc nguồn thực tế; không đổi “nếu” thành lời khẳng định đã xảy ra.
Củng cố kiến thức
Lí lẽ nào liên quan trực tiếp nhất đến ý kiến giữ gìn sách mượn chung?
Màu bìa không giải thích trách nhiệm giữ sách trong lập luận này.
Đúng: lí lẽ nối việc bảo quản với quyền sử dụng của người đọc sau.
Sở thích màu sắc không làm rõ vấn đề.
Vị trí cửa sổ không phải căn cứ của ý kiến đang bàn.
Lời giải
Đáp án B. Ý kiến nói về trách nhiệm với sách chung; lí lẽ cần giải thích hệ quả đối với việc dùng chung. Những lần đọc sau bị ảnh hưởng là căn cứ liên quan trực tiếp, còn màu sắc hoặc vị trí cửa sổ không bảo vệ ý kiến ấy.
Củng cố kiến thức
Để đưa một con số về sách hỏng vào bài viết về thư viện thật, cần làm gì?
Ấn tượng không thay cho tính xác thực.
Không biến giả định thành số liệu.
Đúng: số liệu cần đúng nguồn và phạm vi.
Nguồn giúp kiểm chứng, không nên bỏ chỉ vì muốn ngắn.
Lời giải
Đáp án C. Cần biết số được ghi ở đâu, vào thời gian nào và tính những cuốn nào. Ghi đúng phạm vi tránh biến số của một nhóm nhỏ thành số của toàn trường. Nếu chưa có dữ liệu, không tự bịa để lấp chỗ trống.