Hai khổ thơ, hai cách đối xử
Trái Đất của Ra-xun Gam-da-tốp, bản Minh Tâm dịch trong SGK, gồm hai khổ thơ. Khổ đầu nêu cách đối xử tàn nhẫn: coi Trái Đất như vật có thể cắt xé, tranh giành hoặc đá đi đá lại. Khổ sau bộc lộ yêu thương: nhà thơ hình dung Trái Đất như người thân thiết cần được chăm sóc, an ủi.
Sự đối lập làm thái độ người viết rõ hơn. Nhà thơ đau xót, không tán thành cách đối xử gây tổn thương; đồng thời muốn gần gũi, xoa dịu đau khổ của Trái Đất. Cần đọc hình ảnh cùng hành động trong cả khổ, không tách một hình ảnh rồi hiểu theo nghĩa đen.
Bài thơ cùng hướng tới việc bảo vệ ngôi nhà chung như hai văn bản thông tin đã học. Tuy nhiên, thơ chủ yếu tác động qua hình ảnh, giọng điệu và tình cảm. Những giọt nước mắt, vết máu gợi tổn thương, đau khổ; không phải dữ liệu để đo hiện tượng tự nhiên.
Ví dụ: giải thích cách ví Trái Đất
Ở khổ đầu, hình ảnh “quả dưa”, “quả bóng” đi cùng hành động cắt xé, tranh giành, đá. Cách ví cho thấy Trái Đất bị đối xử như vật để chiếm lấy hoặc chơi đùa, không được quý trọng.
Ở khổ sau, hình ảnh “khuôn mặt thân thương” đi cùng việc lau nước mắt, rửa vết máu và lời hát dịu dàng. Trái Đất được hình dung như người đau khổ, đáng được chia sẻ, yêu thương. Cách nhân hoá làm ngôi nhà chung gần gũi hơn.
Từ bằng chứng có thể nhận xét: bài thơ đối lập cách đối xử tàn nhẫn với cách đối xử nhân ái, qua đó bộc lộ tình thương và mong muốn bảo vệ Trái Đất. Khác với bài thông tin đưa dữ kiện về nước, muôn loài hoặc quan hệ giữa các loài, bài thơ khiến người đọc suy nghĩ qua cảm xúc và hình ảnh.
Củng cố kiến thức
Vì sao không hiểu việc lau nước mắt của Trái Đất theo nghĩa đen?
Giọng thương xót và hành động chăm sóc biểu lộ tình cảm.
Nghĩa cần được giải thích trong ngữ cảnh.
Đúng: hành động với một con người biểu đạt tình thương với Trái Đất.
Bài không đo lượng nước bằng hình ảnh nước mắt.
Lời giải
Đáp án C. Lau nước mắt thuộc nhóm hành động chăm sóc, an ủi ở khổ sau. Trái Đất được hình dung như người thân đang chịu tổn thương. Nhân hoá giúp biểu đạt tình thương, không cung cấp số liệu tự nhiên.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào đúng khi so sánh bài thơ với hai văn bản thông tin đã học?
Đúng: chủ đề chung không xoá sự khác nhau trong cách biểu đạt.
Chủ đề không quyết định cùng thể loại.
Tình thương trong thơ góp phần gợi trách nhiệm.
Các bài có cách dẫn, triển khai và gợi trách nhiệm, không chỉ số liệu.
Lời giải
Đáp án A. Cả ba quan tâm sự sống và ngôi nhà chung. Thơ dùng hình ảnh, giọng thương xót; hai bài thông tin chủ yếu giới thiệu, giải thích qua dữ kiện. Chủ đề chung không xoá khác biệt ấy; bài thông tin vẫn có thể bộc lộ lo lắng.