Đọc yếu tố của từ cùng với ngữ cảnh
Một yếu tố Hán Việt có thể góp phần làm rõ nghĩa của từ. Trong “sứ giả”, yếu tố **giả** có nghĩa là người, kẻ; “sứ giả” chỉ người được cử làm một nhiệm vụ. Trong tên Thuỷ Tinh, **thuỷ** gắn với nghĩa nước; truyện còn gọi nhân vật là Thần Nước.
Để giải thích, cần kết hợp nghĩa các yếu tố với cách từ được dùng trong câu. Không coi mọi tiếng đọc giống nhau đều mang cùng một nghĩa: “giả” trong “giả vờ” không phải yếu tố chỉ người đang xét.
Với một cách nói như “oán nặng thù sâu”, cần xem tâm trạng và hành động trong truyện. Các từ cùng làm nổi bật sự oán giận mạnh, kéo dài; không chỉ tách từng tiếng rồi quên nghĩa của cả cách nói.
Ví dụ: nghĩa từ và hành động nhân vật
Có thể nối nghĩa với ngữ cảnh như sau:
| Từ ngữ | Nghĩa được làm rõ |
| --- | --- |
| **Sứ giả** trong Thánh Gióng | Người được vua cử đi tìm người tài cứu nước. “Giả” chỉ người. |
| **Tác giả, độc giả** | Người tạo ra tác phẩm; người đọc. “Giả” cũng chỉ người, không có nghĩa giả vờ. |
| **Thuỷ Tinh, Thần Nước** trong Sơn Tinh, Thuỷ Tinh | Tên và cách gọi nhân vật gắn với nước, phù hợp việc gọi gió, hô mưa, dâng nước. |
| **Thuỷ quái** | Quái vật sống dưới nước. Yếu tố “thuỷ” góp nghĩa nước. |
| **Hô mưa gọi gió** trong ngữ cảnh hai thần | Gợi phép lạ điều khiển mưa gió; cần đặt trong thế giới tưởng tượng của truyện. |
| **Oán nặng thù sâu** | Oán giận, thù hận rất mạnh. Trong truyện, Thuỷ Tinh vẫn đuổi đánh hằng năm sau lần thua. |
“Nặng”, “sâu” không chỉ khối lượng hoặc độ sâu đo được ở đây; chúng nhấn mạnh mức độ oán giận. Hành động lặp lại hằng năm giúp hiểu tâm trạng ấy trong mạch truyện.
Củng cố kiến thức
Trong các từ “sứ giả”, “tác giả”, “độc giả”, yếu tố “giả” góp nghĩa gì?
Đó không phải nghĩa của giả trong ba từ đang xét.
Nghĩa nước gắn với thuỷ, không phải giả ở đây.
Ba từ không dùng giả để chỉ thời gian.
Đúng: sứ giả, tác giả, độc giả đều có yếu tố chỉ người.
Lời giải
Đáp án D. Sứ giả là người được cử làm nhiệm vụ, tác giả là người tạo tác phẩm, độc giả là người đọc. Yếu tố giả trong những từ này chỉ người. Không lấy nghĩa giả vờ từ một từ khác để thay vào các từ đang xét.
Củng cố kiến thức
“Oán nặng thù sâu” phù hợp với chi tiết nào về Thuỷ Tinh?
Đúng: hành động đuổi đánh lặp lại cho thấy sự oán giận mạnh và kéo dài.
Truyện kể Thuỷ Tinh còn oán giận, không quên cuộc tranh giành.
Sâu nhấn mạnh mức độ thù hận, không chỉ độ sâu nước ở đây.
Thuỷ Tinh tấn công, không giúp Sơn Tinh dựng luỹ.
Lời giải
Đáp án A. “Oán nặng thù sâu” diễn tả mức độ oán giận và thù hận. Thuỷ Tinh thua nhưng hằng năm vẫn dâng nước đánh Sơn Tinh, làm rõ sự kéo dài của tâm trạng ấy. Cần hiểu cả cách nói trong ngữ cảnh, không đọc nặng và sâu như số đo vật lí.