Không nhận diện chỉ từ âm giống nhau
Từ ghép có các tiếng quan hệ với nhau về nghĩa; từ láy có sự lặp lại toàn bộ hoặc một phần âm. Khi xét một từ, cần chú ý cả quan hệ nghĩa lẫn quan hệ âm giữa các tiếng. Hai tiếng cùng phụ âm đầu chưa đủ để kết luận là từ láy.
Cụm từ gồm từ trung tâm cùng thành phần phụ bổ sung thông tin. Nếu trung tâm là động từ, đó là cụm động từ; nếu trung tâm là tính từ, đó là cụm tính từ. Xác định trung tâm giúp biết cụm nói về hành động hay đặc điểm nào, rồi hiểu phần phụ làm rõ điều gì.
Ví dụ: từ và cụm từ trong Thánh Gióng
Các từ ngữ dưới đây được dùng trong văn bản SGK:
| Từ ngữ | Cách nhận diện, giải thích |
| --- | --- |
| **Gom góp** | Là từ ghép: gom và góp đều có nghĩa, kết hợp chỉ việc thu, góp lại. Tuy cùng phụ âm đầu g, không vì vậy mà xem là từ láy. |
| **Vội vàng** | Là từ láy có lặp phụ âm đầu v; diễn tả sự gấp gáp. Trong truyện, sứ giả vội về báo vua sau lời xin đánh giặc. |
| **Xâm phạm bờ cõi** | Cụm động từ có trung tâm xâm phạm; bờ cõi làm rõ đối tượng bị xâm phạm. |
| **Chăm làm ăn** | Cụm tính từ có trung tâm chăm; làm ăn làm rõ việc mà nhân vật chăm chỉ thực hiện. |
Cụm “lớn nhanh như thổi” còn có hình ảnh so sánh. “Như thổi” gợi việc lớn lên rất nhanh, làm nổi bật sự khác thường của Gióng; không có nghĩa ai đó thật sự thổi hơi vào Gióng. Hiểu nghĩa và tác dụng cần dựa vào câu chuyện, không chỉ gọi tên một biện pháp.
Củng cố kiến thức
Vì sao “gom góp” được xác định là từ ghép dù hai tiếng cùng phụ âm đầu?
Từ phức có cả từ ghép và từ láy; không thể dùng số tiếng để kết luận ghép.
Cùng phụ âm đầu không loại bỏ quan hệ về nghĩa.
Đúng: quan hệ nghĩa giữa hai tiếng là căn cứ, không chỉ âm đầu giống nhau.
Cần xét nghĩa và âm; bỏ nghĩa sẽ dễ phân loại sai.
Lời giải
Đáp án C. Gom và góp đều có nghĩa, được ghép để chỉ việc thu, góp lại. Việc cùng phụ âm đầu g không làm mất quan hệ nghĩa đó. Nếu chỉ thấy âm đầu giống nhau rồi kết luận từ láy thì sẽ không giải thích đúng cấu tạo từ.
Củng cố kiến thức
Trong cụm “xâm phạm bờ cõi”, đâu là từ trung tâm và thông tin được bổ sung?
Bờ cõi không phải động từ; hoạt động chính được nêu là xâm phạm.
Đúng: cụm gọi hành động và làm rõ đối tượng của hành động.
Xâm phạm chỉ hành động, không phải tính từ; bờ cõi không chỉ thời gian.
Bờ cõi không phải tính từ; xâm phạm cũng không chỉ người.
Lời giải
Đáp án B. Xâm phạm là động từ, làm trung tâm của cụm; bờ cõi bổ sung đối tượng bị xâm phạm. Vì vậy, đây là cụm động từ. Xác định đúng trung tâm rồi xét vai trò phần phụ giúp hiểu thông tin của cả cụm.