Yếu tố Hán Việt: không, nhiễm

Từ ngữ cảnh đến yếu tố cấu tạo

Yếu tố Hán Việt tham gia cấu tạo nhiều từ thông dụng. Có thể dùng nghĩa của yếu tố để tìm hiểu từ, nhưng phải kiểm lại bằng nghĩa cả từ trong câu. Trong “không trung”, “không gian”, yếu tố **không** gắn với khoảng trống, khoảng không. Không trung chỉ khoảng không ở trên cao; không gian có thể chỉ khoảng bao la hoặc khoảng có phạm vi cụ thể tuỳ câu. Không giải thích yếu tố này bằng nghĩa phủ định trong “Tôi không đến”. Yếu tố **nhiễm** có nghĩa thấm vào, lây vào. Trong nhiễm bẩn, nghĩa cả từ gắn với việc bị chất bẩn tác động. Cần nêu nghĩa phù hợp câu, không chỉ liệt kê từ có cùng tiếng.

Ví dụ: cùng âm nhưng khác nghĩa

Các câu minh hoạ do BTVN biên soạn: 1. “Đàn chim bay giữa không trung.” Không trung chỉ khoảng không ở trên cao, nơi đàn chim bay. 2. “Phòng đọc có không gian yên tĩnh.” Không gian ở đây nói phạm vi phòng đọc, gắn với đặc điểm yên tĩnh. 3. “Lan không nói khi người khác đang trình bày.” Từ **không** ở đây phủ định việc nói, không chỉ khoảng trống. 4. “Nước trong mương bị nhiễm bẩn.” Nhiễm bẩn cho biết nước bị chất bẩn tác động, không còn sạch. Hai câu đầu giúp nhận ra nghĩa về khoảng không. Câu thứ ba cho thấy cần phân biệt tiếng cùng âm theo chức năng và ngữ cảnh. Câu cuối giúp giải thích nhiễm trong cả từ nhiễm bẩn.

Củng cố kiến thức

Trong “Đàn chim bay giữa không trung”, “không trung” chỉ điều gì?

AViệc đàn chim không bay.BKhoảng thời gian đàn chim ngừng bay.CKhoảng không ở trên cao.DKhoảng trống ở dưới lòng đất.

Củng cố kiến thức

Giải thích nào phù hợp với “nhiễm bẩn” trong câu minh hoạ?

ANước đã được làm sạch, không còn chất bẩn.BNước đã bị chất bẩn tác động, không còn sạch.CNước vẫn sạch, từ chỉ việc trong mương có rác.DNước trong mương đã cạn hoàn toàn.