Từ yếu tố đến nghĩa cả từ
Trong một số từ Hán Việt thông dụng, “bất” có nghĩa không; “phi” có thể mang nghĩa không, trái với. Cần đọc cả từ và ngữ cảnh để hiểu chính xác, không ghép máy móc lời giải thích từng tiếng.
“Bất công” là không công bằng. “Bất đồng” là không cùng ý kiến, quan điểm. “Phi lí” là không hợp lí; “phi nghĩa” là trái với điều chính đáng, đạo nghĩa. Có thể có bất đồng mà vẫn trao đổi lịch sự; bất đồng không đồng nghĩa với mọi cách nghĩ đều sai.
Không áp cách hiểu này cho mọi tiếng có âm “phi”. Chẳng hạn, “phi” trong “phi công” thuộc một nghĩa khác, liên quan đến bay. Khi chưa rõ, cần tra đúng mục từ thay vì suy rằng phi công là “không công bằng”.
Ví dụ: hiểu từ qua một cuộc trao đổi
Các câu minh hoạ do BTVN biên soạn:
“Lan và Minh bất đồng về cách xếp sách: Lan muốn chia theo chủ đề, Minh muốn chia theo tên tác giả.” “Bất đồng” nghĩa là hai người chưa cùng quan điểm; câu chưa cho phép kết luận người nào cố ý gây chuyện.
“Chỉ cho người thân của người quản lí được mượn sách chung là bất công.” Trong tình huống minh hoạ này, “bất công” nói đến cách đối xử thiếu công bằng với những người cùng có quyền sử dụng sách.
“Cho rằng hễ nói to thì ý kiến đúng là phi lí.” Cách suy luận ấy không hợp lí, vì âm lượng không phải căn cứ xác định đúng–sai. Giải thích từ cần nêu nghĩa cùng điều trong câu khiến nghĩa ấy phù hợp.
Củng cố kiến thức
“Bất đồng về cách xếp sách” trong ví dụ có nghĩa là gì?
Đúng: bất đồng nói đến sự khác nhau về quan điểm.
Từ không nói về số sách.
Không suy động cơ xấu từ việc khác quan điểm.
Bất đồng vẫn có thể được trao đổi lịch sự.
Lời giải
Đáp án A. Hai người đề nghị hai cách xếp khác nhau nên chưa cùng ý kiến. “Bất đồng” không tự mang nghĩa không có sách, có ý xấu hay không được thảo luận.
Củng cố kiến thức
Vì sao không hiểu “phi công” bằng cách áp nghĩa “phi” trong “phi lí”?
Số tiếng không gây ra điều này.
Không có quy tắc mọi âm phi chỉ vật không thật.
Phi công là từ gọi một nghề, không phải dấu câu.
Đúng: không tách và áp nghĩa máy móc.
Lời giải
Đáp án D. Trong “phi lí”, yếu tố phi mang nghĩa phủ định điều hợp lí; trong “phi công”, yếu tố phi liên quan đến bay. Cần tra cả từ và phân biệt các yếu tố cùng âm, không dùng một nghĩa cho mọi trường hợp.