Ghi chép sự thật và thể hiện cảm nhận
Kí là loại tác phẩm chú trọng ghi chép sự thật. Người viết có thể kể lại sự việc, miêu tả cảnh vật, cung cấp thông tin và bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ. Du kí là một thể của kí, ghi lại những điều người viết quan sát, trải nghiệm trong một chuyến đi.
Khi đọc, cần xác định nơi chốn, thời gian, sự việc, con người được nói đến; theo dõi sự thay đổi điểm quan sát và trình tự ghi chép. Tiếp đó, tìm từ ngữ, hình ảnh thể hiện cảm nhận của người viết. Có thể ghi hai cột: điều được quan sát và cách người viết diễn tả điều ấy.
Kí có thể dùng so sánh, nhân hoá và lời văn giàu cảm xúc; không vì vậy mà đồng nhất kí với truyện hư cấu. Ngược lại, không coi hình ảnh so sánh là một thông tin khoa học theo nghĩa đen. Cách xưng “tôi” cũng không đủ để nhận diện kí: truyện hư cấu vẫn có thể dùng ngôi thứ nhất.
Ví dụ: theo dõi cảnh và điểm nhìn trong Cô Tô
Trong đoạn trích “Cô Tô” của Nguyễn Tuân ở SGK Ngữ văn 6, tập một, người viết ghi lại trận bão, cảnh đảo sau bão, buổi mặt trời mọc và sinh hoạt bên giếng nước ngọt. Các chi tiết dưới đây được tóm lược từ văn bản, không phải lời trích nguyên văn.
Khi lên nóc đồn, người viết quan sát được cảnh đảo từ trên cao. Để ngắm bình minh, người viết dậy sớm, ra đầu mũi đảo. Đến giếng nước, sự chú ý chuyển sang người dân lấy nước và chuẩn bị cho thuyền ra khơi. Như vậy, cảnh hiện lên gắn với thời gian và vị trí cụ thể, không phải một danh sách cảnh đẹp rời rạc.
Ở cảnh bình minh, mặt trời được so sánh với lòng đỏ trứng. Hình ảnh ấy giúp hình dung dáng tròn, sắc hồng và vẻ đầy đặn; không có nghĩa mặt trời là quả trứng thật. Kết hợp điều quan sát với cách miêu tả, có thể nhận ra sự say mê trước vẻ đẹp và sức sống của đảo.
Củng cố kiến thức
Trong ví dụ về Cô Tô, việc theo dõi nóc đồn, đầu mũi đảo và giếng nước giúp hiểu điều gì?
Đúng: mỗi vị trí mở ra những cảnh và chi tiết khác nhau.
Ví dụ đã nêu ba vị trí khác nhau.
Bên giếng nước có sinh hoạt của người dân.
Đây là nơi chốn, không phải tên nhân vật.
Lời giải
Đáp án A. Từ điểm cao nhìn cảnh đảo, ra mũi đảo ngắm bình minh, rồi tới giếng nước quan sát sinh hoạt: điểm nhìn thay đổi cùng đối tượng được chú ý. Theo dõi sự thay đổi ấy giúp hiểu mạch ghi chép của đoạn kí.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào phù hợp về hình ảnh so sánh mặt trời với lòng đỏ trứng?
Không đọc so sánh theo nghĩa đen.
Kí có thể dùng biện pháp tu từ mà vẫn ghi chép sự thật.
Đúng: cần giải thích những nét được gợi ra từ hình ảnh.
Đây chỉ là một cách diễn tả, không thay toàn bộ ghi chép.
Lời giải
Đáp án C. So sánh dựa trên những nét gần nhau về hình dáng, màu sắc và vẻ đầy đặn. Cách diễn tả giúp cảnh bình minh hiện lên sinh động và gợi cảm nhận của người viết; không phải thông tin rằng mặt trời là quả trứng.