Từ chuyện được kể đến ý nghĩa của chuyện
Đề tài là phạm vi đời sống được phản ánh trong tác phẩm, chẳng hạn tình bạn, gia đình hoặc thiên nhiên. Khi xác định đề tài, có thể hỏi: câu chuyện viết về những con người và sự việc thuộc phạm vi nào?
Chủ đề là vấn đề chính được tác phẩm thể hiện. Để nhận biết chủ đề, cần chú ý những sự việc, hành động nổi bật, sự thay đổi của nhân vật và kết thúc truyện. Không chỉ dựa vào nhan đề hoặc một chi tiết rời.
Nêu chủ đề không có nghĩa là thêm một lời khuyên bất kì. Nhận xét phải giải thích được các chi tiết quan trọng của truyện. Một tác phẩm có thể gợi nhiều ý nghĩa; mỗi cách hiểu cần có căn cứ trong văn bản.
Ví dụ: cùng đề tài tình bạn, có vấn đề cụ thể
Đoạn truyện minh hoạ do BTVN biên soạn:
“Trong giờ đọc, An phát hiện mình quên sách. Huy đặt cuốn sách của mình giữa bàn, chỉ vào dòng cả lớp đang đọc. An theo dõi được bài. Tan học, An cảm ơn Huy và hẹn hôm sau mang cuốn truyện yêu thích để hai người cùng đọc.”
Đề tài: tình bạn trong đời sống học đường. Câu chuyện kể việc hai người bạn học và chia sẻ sách.
Chủ đề có thể nêu: sự quan tâm và chia sẻ làm tình bạn gần gũi hơn. Huy giúp bằng một việc cụ thể; An biết cảm ơn và muốn cùng chia sẻ. Nhận xét này bao quát cả hành động giúp đỡ và việc đáp lại.
Chỉ viết “tình bạn” mới gọi tên đề tài, chưa làm rõ vấn đề chính. Cũng không thể kết luận “An thường xuyên quên sách”, vì đoạn truyện chỉ kể một lần.
Củng cố kiến thức
Trong cách phân tích ví dụ, “tình bạn trong đời sống học đường” gọi tên điều gì?
Đúng: đây là phạm vi đời sống được phản ánh.
Cụm này không xác định ngày hoặc giờ.
Đoạn không miêu tả ngoại hình.
Đề tài không phải kiểu người kể chuyện.
Lời giải
Đáp án A. Câu chuyện xoay quanh quan hệ giữa hai người bạn ở trường. Cụm từ gọi tên phạm vi ấy là đề tài; chủ đề cần nói rõ vấn đề được thể hiện qua cách ứng xử.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào về chủ đề có căn cứ đầy đủ nhất trong đoạn truyện?
Một lần quên sách không đủ để kết luận về mọi việc.
Đoạn không nói độ dày của sách hoặc quan hệ như vậy.
Đúng: được làm rõ bởi sự giúp đỡ, lời cảm ơn và mong muốn đọc cùng.
Nhận xét thu hẹp tình bạn thành một điều kiện duy nhất, vượt quá đoạn.
Lời giải
Đáp án C. Huy chủ động giúp An theo dõi bài; An cảm ơn và muốn cùng chia sẻ truyện. Cả hai chi tiết hỗ trợ nhận xét về quan tâm, chia sẻ. Không biến một chuyện cụ thể thành kết luận tuyệt đối.