Cảnh quê được nhìn bằng tình cảm
Ca dao là thơ trữ tình dân gian, thường thể hiện đời sống tâm hồn của người bình dân. Chùm ca dao về quê hương đất nước trong SGK gồm ba bài: về cảnh Hà Nội, xứ Lạng và xứ Huế.
Tình cảm không chỉ được nói bằng những từ như yêu, nhớ. Cách chọn cảnh vật, âm thanh, lời mời gọi cũng bộc lộ sự yêu mến, tự hào. Khi đọc, cần nhận ra nét riêng của từng cảnh rồi giải thích tình cảm gửi trong cách tả.
Từ chi tiết từng miền đến tình cảm chung
Những chi tiết trong ba bài ca dao được tóm lược theo SGK:
| Cảnh và lời trong bài | Điều có thể cảm nhận |
| --- | --- |
| Hà Nội: cành trúc trong gió, khói sương, mặt nước Hồ Tây; tiếng chuông Trấn Võ, tiếng gà Thọ Xương, nhịp chày Yên Thái. | Cảnh thơ mộng, mờ ảo nhưng vẫn có nhịp sống; tình yêu cảnh quê được gửi kín trong cách tả. |
| Xứ Lạng: đường qua núi và đồng, lời mời dừng lại ngắm núi thành Lạng, sông Tam Cờ. | Người cất lời muốn chia sẻ cảnh đẹp, bộc lộ sự yêu mến và tự hào về quê hương. |
| Huế: con đò qua Đông Ba, Đập Đá, Vĩ Dạ, ngã ba Sình; bóng ngả, trăng chênh và tiếng hò xa. | Dòng sông, con đò, ánh trăng, tiếng hò gợi vẻ êm đềm và tình sâu nặng với xứ sở. |
Ở bài đầu, cách gọi mặt nước là “mặt gương” là ẩn dụ: mặt hồ và gương có nét tương đồng phẳng, trong, phản chiếu. Hình ảnh làm vẻ đẹp Hồ Tây hiện lên rõ, không phải thông báo có một chiếc gương nằm trên hồ.
Ở bài xứ Lạng, lời “Ai ơi” tạo giọng thân tình của người đang mời cùng ngắm cảnh. Ở bài Huế, tiếng hò được gắn với tình nước non. Ba miền có nét riêng nhưng cùng thể hiện tình yêu mến quê hương; không chỉ là danh sách địa danh.
Củng cố kiến thức
Bài ca dao về Hà Nội nhắc tiếng chuông, tiếng gà và nhịp chày giữa cảnh cành trúc, khói sương, mặt hồ. Nhận xét nào xét đúng cả cảnh lẫn âm thanh?
Đúng: giữ được vẻ thơ mộng và sự sống trong âm thanh.
Đề vẫn có khói sương, mặt hồ; không thể thay toàn cảnh bằng sự ồn ào.
Tiếng chuông, tiếng gà, nhịp chày đã được nêu rõ.
Con đò, tiếng hò thuộc bài Huế, không phải nhóm âm thanh đang xét.
Lời giải
Đáp án A. Cành trúc, sương khói, mặt nước làm cảnh nên thơ; tiếng chuông, tiếng gà và nhịp chày cho thấy nhịp sống trong cảnh. Hai nhóm bổ sung cho nhau. B, C bỏ mất một nhóm; D lẫn chi tiết của bài khác.
Củng cố kiến thức
Trong cảnh Hồ Tây, cách gọi mặt nước là “mặt gương” chủ yếu gợi vẻ đẹp nào?
Mặt gương gợi sự yên, phẳng, không gợi sóng dữ dội.
Đúng: nét tương đồng với gương làm rõ vẻ đẹp mặt nước.
Gương gợi khả năng phản chiếu, không gợi nước đục che mọi hình ảnh.
Âm thanh có trong bài, nhưng không phải tác dụng của hình ảnh mặt gương.
Lời giải
Đáp án B. Mặt nước yên, phẳng, có thể phản chiếu cảnh như một tấm gương. Ẩn dụ “mặt gương” gợi vẻ đẹp trong, thơ mộng của Hồ Tây và tình yêu mến cảnh vật. A, C nói trái nét tương đồng ấy; D nêu nhóm âm thanh khác chứ chưa giải thích hình ảnh đang hỏi.