Sửa nội dung trước, trau chuốt câu chữ sau
Khi đọc lại bài, trước hết đối chiếu lời kể, tên gọi, trích dẫn với ngữ liệu. Một từ phủ định hoặc một kết quả sự việc bị đổi có thể làm cả đoạn phân tích sai. Sau đó kiểm quan hệ giữa bằng chứng và nhận xét: đã giải thích được điều được giữ, điều làm mới và hiệu quả chưa?
Tiếp theo, đọc các câu đánh giá. Những kết luận về toàn bộ tác phẩm cần hệ thống căn cứ tương ứng; phân tích một chi tiết thường chỉ cho phép nói về đóng góp của chi tiết ấy. Không dùng lời khen tuyệt đối thay cho việc giải thích.
Cuối cùng, chỉnh thứ tự ý, liên kết đoạn, từ ngữ và dấu câu. Nguồn dẫn cần rõ; nhận xét theo một bài tham khảo phải được ghi đúng nguồn, không biến thành lời khẳng định rằng đã tự đọc toàn bộ nguyên tác.
Đoạn trước và sau khi chỉnh
Ví dụ do BTVN biên soạn.
**Đoạn cần sửa:** “Bích Châu hóa chim Tinh Vệ để lấp biển. Đoàn Thị Điểm đổi tên nhân vật nên toàn bộ truyện là sáng tạo từ chuyện Tinh Vệ. Điều đó làm tác phẩm rất hay.”
Đoạn mắc hai vấn đề nội dung: kể sai lời phủ định; từ một điển cố suy ra nguồn gốc toàn cốt truyện. Lời đánh giá cuối cũng chưa giải thích hiệu quả.
**Đoạn chỉnh:** “Bích Châu nhắc chuyện Tinh Vệ nhưng nói mình không thể hóa chim. Đặt trong lời cầu cứu, sự phủ định làm rõ nỗi uất ức và tình thế chưa thể tự thoát khỏi thủy phủ. Chuyện cũ được dùng để khắc họa một cảnh ngộ cụ thể, góp phần làm lời than hàm súc, giàu cảm xúc.”
Đoạn sau giữ đúng sự việc, giải thích ngữ cảnh và thu hẹp kết luận theo bằng chứng. Đây là sửa cách hiểu và lập luận, không chỉ đổi những từ nghe chưa hay.
Củng cố kiến thức
Việc sửa “hóa chim” thành “nói mình không thể hóa chim” trước hết khắc phục lỗi gì?
Hai cách nói khác nhau về nội dung, không chỉ hình thức.
Đúng: lời phủ định là căn cứ của cách hiểu.
Lời khen không sửa được dữ kiện.
Bài không cần khảo sát mọi dị bản cho đề tài này.
Lời giải
Đáp án B. Một cách nói khẳng định sự biến hóa đã diễn ra, cách kia nêu điều nhân vật không thể làm. Giữ đúng lời phủ định vừa tránh kể sai vừa giúp giải thích tình thế bất lực trong lời cầu cứu.
Củng cố kiến thức
Vì sao đoạn chỉnh dùng “góp phần” thay cho nhận xét về toàn bộ truyện?
Đoạn vẫn nêu hiệu quả cụ thể của điển cố.
Đánh giá cần thiết nhưng phải có cơ sở.
Bằng chứng vẫn là nền của lập luận.
Đúng: mức độ kết luận cần vừa với phạm vi phân tích.
Lời giải
Đáp án D. Đoạn chứng minh đóng góp của một chi tiết đối với lời than. Từ đó chưa thể nói toàn bộ truyện chỉ có một nguồn hoặc một giá trị. Cách dùng “góp phần” giữ nhận xét chính xác hơn, không làm mất ý đánh giá.