Truyện dùng hư cấu để phơi bày bản chất
“Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu” được Nguyễn Ái Quốc viết bằng tiếng Pháp, đăng năm 1925; bản dịch trong SGK của Phạm Huy Thông. Va-ren sắp sang làm Toàn quyền Đông Dương, còn Phan Bội Châu bị bắt là những sự kiện làm nền. Hành trình và cuộc gặp trong truyện được tổ chức bằng trí tưởng tượng, không phải một bản tường thuật đã xác minh.
Va-ren hứa quan tâm đến người tù nhưng việc thực hiện liên tục bị trì hoãn. Những màn đón tiếp, lời lẽ khoa trương được đặt cạnh cảnh Phan Bội Châu vẫn bị giam. Tới cuộc gặp tưởng tượng, lời mang tự do đi cùng điều kiện phải từ bỏ con đường yêu nước và hợp tác với chính quyền thuộc địa.
Sự tương phản không chỉ giữa người có quyền và người tù. Nó còn giữa lời nhân nghĩa với tính toán, giữa kẻ tự đắc về việc đổi lí tưởng với người giữ phẩm cách.
Lời nói về tự do cần đặt cạnh điều kiện
Phân tích do BTVN biên soạn theo truyện:
Va-ren nói về việc đem tự do, nhưng sự tự do ấy đi kèm yêu cầu Phan Bội Châu thay đổi lập trường. Trong cuộc gặp, cử chỉ bắt tay còn được đặt cạnh chiếc gông. Chi tiết và điều kiện khiến lời nói bị bộc lộ là một cách mua chuộc, không phải sự giúp đỡ vô điều kiện.
Phan Bội Châu im lặng, dửng dưng. Không nên giải thích là ông không hiểu tiếng: truyện đã nêu có người phiên dịch. Sự im lặng đối lập với lời dài của Va-ren, làm nổi bật thái độ không đáp lại sự dụ dỗ.
Kết luận được rút từ cách truyện xây dựng nhân vật; không chuyển cuộc gặp hư cấu thành một sự kiện lịch sử có biên bản.
Củng cố kiến thức
Vì sao lời mang tự do của Va-ren bị đọc như một cách mua chuộc?
Cần xét điều kiện cụ thể, không khái quát mọi trường hợp.
Đúng: đối chiếu lời hứa với yêu cầu thực tế.
Truyện không nêu sự đồng ý như vậy.
Điều kiện là căn cứ được phân tích.
Lời giải
Đáp án B. Tự do được dùng làm điều trao đổi để người tù từ bỏ lí tưởng. Đặt lời nói cạnh điều kiện và chiếc gông mới thấy sự trái ngược, không chỉ hiểu lời Va-ren theo bề mặt.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào phù hợp tính chất của cuộc gặp trong truyện?
Truyện không được giới thiệu như một biên bản.
Sự kiện lịch sử vẫn làm nền.
Người kể sử dụng trí tưởng tượng.
Đúng: phân biệt nền thực với tổ chức hư cấu.
Lời giải
Đáp án D. Những sự kiện thời sự tạo hoàn cảnh để tác giả xây dựng truyện. Cuộc gặp và lời thoại có chức năng nghệ thuật; không lấy chúng làm bằng chứng rằng mọi chi tiết đã thực sự xảy ra.