Những màn trang trọng bị đặt cạnh sự trì hoãn
Truyện mở đầu bằng lời hứa quan tâm đến vụ Phan Bội Châu. Người kể lập tức hỏi: bao giờ mới thực hiện, và giả sử người có quyền biết giữ lời thì người tù còn chờ bao lâu? Cách nói tưởng tin mà ngầm nghi ngờ tạo giọng mỉa mai từ đầu.
Hành trình đến Sài Gòn, dự cuộc tiếp đón ở Huế rồi gặp người tù gồm nhiều màn mang vẻ trọng thể. Xen giữa những màn ấy là sự nhắc lại Phan Bội Châu vẫn ở tù. Một phía có vui thú, nghi thức; một phía tiếp tục mất tự do. Sự lặp khiến lời hứa ngày càng lộ vẻ rỗng tuếch.
Người kể còn thay đổi **điểm nhìn**: nhìn cảnh từ Va-ren, từ người quan sát, từ những người dân với các nhận xét riêng. Quyền uy không chỉ được nhìn theo cách Va-ren muốn thấy; nó bị đặt dưới nhiều cái nhìn soi xét, chế giễu.
Đám đông không chỉ có một cách nhìn
Phân tích do BTVN biên soạn từ cảnh Sài Gòn.
Cuộc tiếp đón được tổ chức rầm rộ, nhưng trong cảnh ấy có roi vọt của người giữ trật tự, cùng những lời quan sát về hình dáng, trang phục của Va-ren. Người dân không hiện thành một khối đồng thanh ca ngợi. Những góc nhìn đời thường làm vẻ uy nghi của viên Toàn quyền bị thu nhỏ, có phần kì quặc.
Nếu chỉ nhìn qua Va-ren, xứ thuộc địa có thể là nơi để hắn thích thú quan sát và tận hưởng. Khi điểm nhìn chuyển sang người dân, chính hắn trở thành đối tượng bị nhìn. **Đổi chủ thể quan sát cũng đổi vị thế của kẻ quyền uy trong câu chuyện.**
Sau những cuộc đón tiếp ấy, việc nhắc người tù vẫn bị giam đưa người đọc trở lại lời hứa ban đầu. Tiếng cười không chỉ ở dáng vẻ, mà còn ở sự vô trách nhiệm bị lời hứa nhân nghĩa che đậy.
Củng cố kiến thức
Việc lặp Phan Bội Châu vẫn ở tù sau các màn đón tiếp có tác dụng gì?
Người tù vẫn bị giam, nên lời hứa chưa được thực hiện.
Đúng: sự lặp trở thành điểm đối chiếu xuyên hành trình.
Mỗi lần nhắc người tù nối màn đón tiếp với lời hứa.
Sự lặp tăng giọng châm biếm qua tương phản.
Lời giải
Đáp án B. Các cuộc tiếp đón kéo dài sự chờ đợi, trong khi Phan Bội Châu vẫn ở tù. Nhắc lại tình cảnh ấy khiến lời hứa quan tâm bị đối chiếu liên tục với hành động, bộc lộ sự trì hoãn và vô trách nhiệm.
Củng cố kiến thức
Chuyển sang điểm nhìn người dân làm cách kể thay đổi ra sao?
Các điểm nhìn có thể đối chiếu, không cùng tán thành.
Lời nhận xét riêng khiến người dân không chỉ là phông nền.
Đúng: thay góc nhìn tạo một cách đánh giá khác về nhân vật.
Đa dạng góc nhìn góp phần tăng tiếng cười.
Lời giải
Đáp án C. Từ cái nhìn của Va-ren, thuộc địa là nơi hắn quan sát; từ cái nhìn người dân, hắn bị nhìn ở dáng vẻ, trang phục, hành vi. Sự thay đổi làm quyền uy không còn tự quyết định hình ảnh của mình, tăng sức châm biếm.