Cái lạ giúp nói điều gì?
Truyện truyền kì là thể loại tự sự bằng văn viết, sử dụng những yếu tố kì ảo trong sự đan xen với đời sống thực. Cốt truyện có thể nối cõi người với cõi thần linh, đưa nhân vật qua những giấc mộng hoặc cuộc gặp khác thường. Qua câu chuyện, tác giả thể hiện cách nhìn về con người, xã hội và những khát vọng của con người.
Nhân vật truyền kì thường hiện lên qua hành động, lời nói, quan hệ với người khác. Ngôn ngữ có thể kết hợp văn xuôi, lời văn đối xứng và thơ, sử dụng điển cố. Không chỉ tìm một chi tiết lạ rồi bỏ qua cách kể và việc xây dựng nhân vật.
Yếu tố kì ảo cũng có mặt trong truyện hiện đại, nhưng sự xuất hiện của nó không tự động biến tác phẩm thành truyện truyền kì. Khi phân tích, cần xác định chi tiết, vị trí của nó và tác động tới diễn biến, tâm trạng, chủ đề. Điều được kể trong thế giới nghệ thuật không mặc nhiên là sự thật ngoài đời.
Đặt chi tiết vào mạch truyện
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Hải khẩu linh từ”:
Sau khi mất, Bích Châu hiện về giãi bày nỗi oan với vua Lê Thánh Tông. Nhà vua gửi thư xuống thủy phủ; Giao thần bị xét tội và nàng được giải oan. Việc giao tiếp giữa cõi người với thủy phủ là yếu tố kì ảo, không phải một thủ tục lịch sử có thể kiểm chứng như hồ sơ hành chính.
Chi tiết ấy mở đường giải quyết điều mà nhân vật đã không thể tự giải quyết lúc còn sống. Cõi nước còn có quan chức, việc xét tội và trách nhiệm của người đứng đầu. Vì vậy, cái ảo không chỉ làm truyện hấp dẫn: nó thể hiện khát vọng công lí và gợi suy nghĩ về việc sử dụng quyền lực.
Cách phân tích đi từ biểu hiện cụ thể đến vai trò trong cốt truyện rồi đến ý nghĩa. Nhận xét “có yếu tố kì ảo nên truyện rất hay” còn thiếu hai bước sau.
Củng cố kiến thức
Trong ví dụ, việc gửi thư xuống thủy phủ có tác dụng nào được làm rõ?
Cần phân biệt thế giới nghệ thuật với sự kiện có chứng cứ.
Mâu thuẫn được giải quyết qua việc xét tội, không bị bỏ qua.
Đúng: chi tiết nối diễn biến với ý nghĩa.
Chi tiết trực tiếp tham gia giải quyết xung đột.
Lời giải
Đáp án C. Thư xuống thủy phủ nối lời giãi bày của Bích Châu với việc xét tội Giao thần. Tác dụng phải được giải thích bằng quan hệ này; từ đó mới nhận ra khát vọng công lí, không coi sự kì lạ tự nó là toàn bộ giá trị.
Củng cố kiến thức
Muốn phân tích một chi tiết kì ảo, cần làm gì sau khi nhận diện?
Đúng: nhận diện cần đi tới phân tích tác dụng.
Chi tiết nghệ thuật không phải chứng cứ xác nhận sự kiện.
Phân tích phải giữ dữ kiện của tác phẩm.
Yếu tố kì ảo không đủ quyết định thể loại và thời đại.
Lời giải
Đáp án A. Cần xem cái lạ xuất hiện ở đâu, khiến chuyện hoặc nhân vật thay đổi như thế nào, rồi giải thích ý nghĩa. Từ một chi tiết không thể suy ngay thể loại, thời đại hay tính có thật của toàn truyện.