Phẩm chất phải có bằng chứng
“Hải khẩu linh từ” (Đền thiêng cửa bể) của Đoàn Thị Điểm thuộc “Truyền kì tân phả”. SGK dùng bản dịch Ngô Lập Chi, có chỉnh lí. Nhân vật Nguyễn Cơ, tiểu tự Bích Châu, được xây dựng như một người phụ nữ có tài, cương trực và quan tâm tới vận nước, đời sống dân chúng.
Phân tích phẩm chất cần chọn việc làm tương ứng. Tài đối đáp cho thấy sự thông minh; mười điều khuyên vua cho thấy suy nghĩ về cách trị nước; việc can gián trước cuộc ra quân cho thấy sự thẳng thắn và ý thức lo cho sinh mạng con người. Không chỉ xếp một chuỗi tính từ khen ngợi.
Nhân vật mang dấu ấn quan niệm đạo đức của thời đại. Cần hiểu lựa chọn của nàng trong tình huống truyện, không biến sự hi sinh thành yêu cầu mọi người phụ nữ phải làm theo. SGK cũng lưu ý tư liệu lịch sử về Bích Châu còn ít; không dùng toàn bộ cốt truyện kì ảo làm một bản tiểu sử đã được xác minh.
Đọc lời khuyên và phản ứng của vua
Phân tích do BTVN biên soạn theo văn bản:
Trong mười điều khuyên vua, Bích Châu quan tâm tới việc bớt sự tàn bạo, tránh thủ tục phiền hà, dùng người có thực tài và giữ kỉ cương. Những nội dung ấy cho thấy nàng suy nghĩ tới lợi ích của dân và trách nhiệm của người cầm quyền, chứ không chỉ tới sự yên ổn của riêng mình.
Vua khen nhưng không thực hiện các điều được khuyên. Sự đối lập giữa lời can gián có cơ sở với việc chỉ tán thưởng mà không hành động làm rõ cả phẩm chất nhân vật lẫn hạn chế trong cách điều hành. Vì vậy, không thể kết luận rằng nàng đã lập tức cải cách thành công.
Một câu phân tích đủ ý có thể viết: “Việc lựa chọn người tài và giảm điều gây khổ cho dân trong lời khuyên cho thấy Bích Châu có tầm nhìn chính trị; thái độ của vua lại bộc lộ khoảng cách giữa nghe lời đúng và làm điều đúng.”
Củng cố kiến thức
Chi tiết nào trong ví dụ làm rõ nhất sự quan tâm của Bích Châu tới việc trị nước?
Tên đền có ý nghĩa tưởng nhớ nhưng không phải bằng chứng đang xét.
Đúng: nội dung lời khuyên trực tiếp thể hiện mối quan tâm.
Phẩm chất chính trị cần bằng chứng về suy nghĩ và hành động.
Đây là kết luận sai với phản ứng được nêu.
Lời giải
Đáp án B. Câu hỏi xét mối quan tâm tới việc trị nước, nên cần nội dung lời khuyên về người tài và dân chúng. Vua chỉ khen mà không thực hiện; điều đó không làm mất giá trị suy nghĩ của nàng nhưng không cho phép nói cải cách đã thành công.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giữ đúng giới hạn của nguồn khi nói về Bích Châu?
Yếu tố kì ảo và tư liệu còn hạn chế không cho phép khẳng định này.
Nhân vật gắn lịch sử không biến truyện thành biên bản.
Giá trị nghệ thuật không chỉ phụ thuộc tư liệu tiểu sử.
Đúng: phân biệt hai công việc và loại căn cứ.
Lời giải
Đáp án D. Phẩm chất nhân vật được phân tích từ văn bản. Tiểu sử lịch sử lại cần sử liệu có thể kiểm chứng. Hai công việc liên quan nhưng không thể lấy bằng chứng của công việc này thay hoàn toàn cho công việc kia.