Cảnh được nhìn qua nỗi nhớ
“Tây Tiến” của Quang Dũng được sáng tác năm 1948, sau khi nhà thơ chuyển khỏi đơn vị Tây Tiến; nhan đề ban đầu là “Nhớ Tây Tiến”. Nỗi nhớ dẫn mạch bài qua đường hành quân, những lần gặp gỡ, hình tượng đồng đội và sự gắn bó không nguôi. Đây là hồi tưởng giàu cảm xúc, không phải bản liệt kê địa danh.
Cảnh núi rừng vừa có dốc cao, vực sâu, hiểm trở vừa có những khoảng xa rộng, dịu êm. Những kỉ niệm về bữa cơm, đêm liên hoan, dòng sông và dáng người làm nỗi nhớ có hơi ấm con người. Các mặt khác nhau được đặt cạnh nhau, giúp thấy trải nghiệm phong phú của người lính.
Phân tích nhạc điệu cần chỉ ra từ, thanh, nhịp cụ thể rồi nối với cảnh và tâm trạng. Thanh trắc có thể góp phần gợi sự gập ghềnh ở một đoạn, nhưng không phải mọi thanh trắc đều mang một nghĩa giống nhau. Nhịp đọc cũng cần phù hợp câu và mạch thơ, không áp một cách ngắt cho toàn bài.
Từ dốc gập ghềnh đến khoảng xa rộng
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Tây Tiến”:
Ở câu “Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm”, từ ngữ khúc khuỷu, thăm thẳm và sự lặp lại hình ảnh dốc làm nổi con đường vừa ngoằn ngoèo vừa sâu, cao. Thanh trắc tập trung góp phần tạo cảm giác khó nhọc. Câu về độ cao “Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống” có hai vế lên–xuống, có thể ngắt 4/3 để nhấn khoảng chênh lệch lớn.
Sau đó, câu “Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi” dùng toàn thanh bằng. Khi đặt sau những nét hiểm trở, âm điệu trải rộng góp phần gợi một khoảng nhìn xa, dịu hơn. Hiệu quả đến từ cả hình ảnh và vị trí của câu, không chỉ từ việc đếm thanh.
Những đoạn về cơm nếp, hội đuốc và cảnh sông nước tiếp tục bổ sung vẻ ấm áp, thơ mộng. Vì vậy, gọi toàn bộ thiên nhiên trong bài chỉ là nơi đe dọa sẽ bỏ qua những kỉ niệm đẹp mà nỗi nhớ gìn giữ.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào phù hợp với sự chuyển cảnh trong ví dụ?
Địa danh được đặt trong hồi tưởng và nhạc điệu.
Cần đọc cả những kỉ niệm thơ mộng, ấm áp.
Đúng: nhận xét giữ được sự tương phản và phong phú.
Hình ảnh phóng đại không thay dữ liệu đo đạc.
Lời giải
Đáp án C. Đối chiếu đoạn dốc với khoảng nhìn Pha Luông và các kỉ niệm sinh hoạt sẽ thấy nhiều sắc thái. Sự thay đổi làm rõ cách người lính nhớ cả gian khổ lẫn vẻ đẹp, chứ không chỉ nỗi sợ.
Củng cố kiến thức
Muốn giải thích âm điệu câu về Pha Luông, cách làm nào đầy đủ hơn?
Thanh điệu cần được giải thích trong ngữ cảnh.
Đúng: nối âm thanh với hình ảnh và mạch đoạn.
Số tiếng chưa giải thích hiệu quả.
Đánh giá cần có căn cứ.
Lời giải
Đáp án B. Xác định hình thức là bước đầu. Đặt âm điệu trải rộng bên cạnh cảnh mưa xa và sự gập ghềnh trước đó giúp giải thích cảm giác dịu hơn, không biến thanh bằng thành một quy tắc cảm xúc tuyệt đối.