Bi thương và mạnh mẽ cùng tồn tại
Hình tượng người lính Tây Tiến được xây dựng trong những tương phản: thân thể chịu gian khổ nhưng tư thế vẫn oai phong; chiến đấu quyết liệt nhưng tâm hồn vẫn mơ mộng; có mất mát nhưng lí tưởng không bị khuất phục. Cảm hứng lãng mạn không xóa hiện thực khó nhọc mà nâng đỡ cách nhìn về phẩm chất con người.
Bi tráng là sự kết hợp giữa nỗi bi thương và vẻ mạnh mẽ, cao cả. Phân tích cần có căn cứ cho cả hai mặt. Nếu bỏ những nấm mồ xa xứ và sự hi sinh, sẽ thiếu nỗi đau; nếu chỉ gọi người lính đáng thương, sẽ bỏ ý chí, tư thế và sự trân trọng trong lời thơ.
Từ ngữ trang trọng, cách nói giảm về cái chết và hình ảnh dòng sông góp phần tạo âm hưởng tưởng niệm. Cần giải thích tác dụng trong đoạn; không hiểu mọi hình ảnh như một bản báo cáo về trang phục, mai táng hoặc suy nghĩ riêng của từng người lính ngoài đời.
Không chọn một nửa của hình tượng
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Tây Tiến”:
Trong câu “Quân xanh màu lá dữ oai hùm”, vẻ ngoài xanh xao được đặt cạnh cách gọi đầy uy lực. Hùm là hổ; cách ví ấy gợi khí phách dữ dội, oai phong. Sự tương phản làm hiện lên cơ thể chịu gian khổ nhưng tinh thần vẫn mạnh. Hình ảnh gửi mộng qua biên giới đứng cạnh giấc mơ về Hà Nội cho thấy nhiệm vụ chiến đấu và đời sống tình cảm cùng có chỗ trong tâm hồn; không cần coi mơ mộng là thiếu trách nhiệm.
Ở đoạn tưởng niệm, những nấm mồ nơi xa gợi mất mát. Cách nói về người lính trở về với đất và tiếng sông tiễn đưa tạo sự trang trọng, đau xót mà không bi lụy. Dòng sông được cảm nhận như cùng tham gia vào lời tiễn biệt.
Một kết luận có căn cứ phải nối gian khổ–khí phách, mất mát–lí tưởng, nỗi đau–sự trân trọng. Không gọi sự hi sinh là nhẹ nhàng, không đau; cũng không thu cả đoạn vào sự than vãn.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào thể hiện đúng cách hiểu bi tráng?
Mất mát là một mặt quan trọng của hình tượng.
Cần đọc cả khí phách và lí tưởng.
Hai phương diện có thể cùng tồn tại.
Đúng: có căn cứ cho cả bi thương và mạnh mẽ.
Lời giải
Đáp án D. Bi tráng không phải phủ nhận cái chết hoặc chỉ nhấn đau buồn. Các tương phản và giọng tưởng niệm giữ cả mất mát lẫn tầm vóc con người. Nhận xét cần giải thích sự kết hợp ấy.
Củng cố kiến thức
Cách hiểu nào phù hợp với giấc mơ về Hà Nội của người lính?
Đúng: đọc giấc mơ trong quan hệ với khí phách và nhiệm vụ.
Cần đọc cạnh hình ảnh chiến đấu, không suy một chiều.
Thơ không cung cấp hồ sơ cá nhân như vậy.
Hình tượng khái quát không đồng nghĩa đồng nhất tiểu sử.
Lời giải
Đáp án A. Chi tiết về giấc mơ nối người lính với quê nhà và cái đẹp. Đặt cạnh hình ảnh gửi mộng qua biên giới sẽ thấy con người vừa chiến đấu vừa giữ tình cảm, không chỉ có một chức năng hoặc một tâm trạng.