So sánh để hiểu rõ hơn, không chỉ tìm giống và khác
Bài nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện đặt chúng trong quan hệ để nhận rõ nét chung, nét riêng và giá trị. Mục đích trả lời so sánh để làm rõ điều gì. Cơ sở trả lời vì sao chọn hai đối tượng này. Phương diện là những mặt cụ thể đem đối chiếu, chẳng hạn nhân vật, tình huống, điểm nhìn, giọng điệu.
Hai tác phẩm cần có quan hệ phù hợp với mục đích; không bắt buộc phải cùng tác giả, cùng thời gian hoặc cùng dung lượng. Tuy nhiên, cần chọn phạm vi vừa sức, đọc nguồn và không dùng thông tin chưa kiểm để giải thích sự tương đồng hay khác biệt.
Với mỗi phương diện, chọn bằng chứng từ cả hai, phân tích rồi nhận xét điều chung và nét riêng. Nếu chỉ kể xong tác phẩm A rồi kể tác phẩm B, sự đối chiếu và đánh giá chưa được thực hiện. Không xem một khác biệt về cách kể là bằng chứng tự động tác phẩm này hay hơn tác phẩm kia.
Một tiêu chí cho hai truyện rất ngắn
Hai ngữ liệu giả định do BTVN biên soạn, không phải tác phẩm SGK:
Truyện A: “Hòa đặt chiếc áo mưa bên cửa. Mẹ đã dặn mang theo, nhưng cậu sợ bị chê vụng về. Nhìn mây đen, cậu ngập ngừng rồi quay lại lấy áo.”
Truyện B: “Hòa đặt chiếc áo mưa bên cửa. Cậu đi ra, dừng lại, ngước nhìn mây đen. Một lát sau, cậu quay vào lấy áo.”
Cơ sở đối chiếu là cùng nhân vật và tình huống lấy áo mưa; mục đích là thấy cách kể khiến người đọc hiểu quyết định ra sao. Phương diện chọn là mức độ lời kể cho biết nội tâm.
Ở A, lời kể nêu lời dặn, nỗi sợ bị chê và sự ngập ngừng, nên động cơ được giải thích rõ. Ở B, động tác giữ vai trò chính; người đọc có thể suy đoán nhưng chưa được xác nhận cùng động cơ như A. Hai cách cùng kể việc quay lại, khác ở mức mở vào ý thức. Đây là kết quả đối chiếu có căn cứ, không phải xếp hạng truyện.
Củng cố kiến thức
Trong ví dụ, phương diện được đem so sánh là gì?
Đúng: đây là mặt cụ thể được đối chiếu bằng lời văn.
Hai ngữ liệu là giả định, không có dữ kiện giải thưởng.
Không có nguồn về độ nổi tiếng.
Cùng nhân vật không làm mức độ hiểu nội tâm giống nhau.
Lời giải
Đáp án A. Xem bằng chứng được chọn: A nêu nỗi sợ và lời dặn; B chỉ ghi động tác. Chúng cùng trả lời mức độ mở vào ý thức nhân vật. Đây là phương diện so sánh, khác với cơ sở chung là tình huống lấy áo và khác với thông tin không có trong ngữ liệu.
Củng cố kiến thức
Kết luận nào đúng với hai ngữ liệu giả định?
B chưa nêu động cơ đó.
Sự khác nhau chính là điều cần đối chiếu.
Đúng: nhận xét đi từ phần chung đến nét riêng được chứng minh.
Không xếp hạng phổ quát chỉ từ một phương diện.
Lời giải
Đáp án C. Xác định điểm chung là hành động quay lại lấy áo. Đọc phần lời mỗi bản cho biết thêm: A cung cấp suy nghĩ, B giữ động tác. Từ đó kết luận đúng mức về cách kể; chưa đủ để gán cùng động cơ cho B hoặc đánh giá hơn kém toàn diện.