Đối ứng và ý nghĩa
Phép đối tổ chức những vế có sự tương ứng về cấu trúc, từ ngữ, âm thanh hoặc ý nghĩa. Quan hệ có thể làm nổi sự tương phản, bổ sung hoặc cân xứng. Không chỉ thấy hai từ trái nghĩa đứng gần nhau là đủ kết luận đã có phép đối; cần xác định các vế và cách chúng tương ứng.
Trong thơ Đường luật, phép đối ở các liên thơ giữa có những yêu cầu chặt chẽ về hình thức. Trong thơ hiện đại, đối có thể được sử dụng linh hoạt trong một câu hoặc giữa các câu, không bắt buộc toàn bài tuân thủ cấu trúc Đường luật.
Phân tích theo trình tự: tách các vế → tìm từ và ý tương ứng → nêu quan hệ giữa chúng → giải thích hiệu quả đối với hình tượng, tâm trạng. Giữ cả hình thức và nghĩa; không chỉ đếm từ hoặc chỉ liệt kê các cặp đối.
Một nỗi lòng và một con đường
Phân tích do BTVN biên soạn theo hai bài trong SGK:
Trong “Cảm hoài”, gặp thời–lỡ vận và thành công–ôm hận được đặt thành những vế đối ứng. Sự cân xứng làm nổi nghịch cảnh: tài năng, hoài bão không luôn gặp cơ hội thuận lợi. Đối ở đây gắn với nỗi đau thời thế trong cấu trúc thơ Đường luật.
Trong “Tây Tiến”, hai vế về độ cao và chiều xuống có cấu trúc tương ứng, lặp cùng một chỉ độ lớn nhưng đổi hướng lên–xuống. Hình thức tạo cảm giác đường núi chênh vênh, cao sâu. Cách đối linh hoạt trong một dòng góp phần tạo nhịp và cảnh, không làm cả bài trở thành thất ngôn bát cú.
Hai cách sử dụng đều tổ chức quan hệ giữa các vế. Nhưng tác dụng cụ thể khác nhau: một bên nhấn nỗi đau vận hội, một bên dựng độ hiểm trở của hành trình.
Củng cố kiến thức
Phân tích nào đúng với hai vế lên–xuống trong Tây Tiến?
Cần đọc cả cấu trúc, sự lặp và cảnh.
Đúng: nối hình thức đối với cảnh hành quân.
Đối không tự quyết định số câu hoặc thể toàn bài.
Sự đối lập có dụng ý biểu hiện.
Lời giải
Đáp án B. Tách hai vế, nhận ra cấu trúc tương ứng và chỉ độ lớn được lặp, rồi xét hướng lên–xuống. Sự phối hợp làm cảnh có chiều cao, chiều sâu, không phải một mâu thuẫn khiến câu vô nghĩa.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào phân biệt đúng đối trong hai bài?
Thơ hiện đại có thể sử dụng linh hoạt.
Đối còn tổ chức, nhấn quan hệ ý nghĩa.
Một biện pháp không quy định thể toàn bài.
Đúng: giữ khác biệt hình thức và ngữ cảnh.
Lời giải
Đáp án D. Quy phạm của thể thơ và biện pháp tu từ liên quan nhưng không đồng nhất. Nhận xét cần nêu cấu trúc trong từng bài, sau đó giải thích điều được nhấn mạnh: thời thế ở Cảm hoài, đường núi ở Tây Tiến.