Không đọc mọi sáng tác bằng cùng một câu hỏi
Các văn bản của Hồ Chí Minh được học gồm văn chính luận, thơ và truyện. Sự đa dạng thể hiện tài năng ngôn ngữ, nghệ thuật và việc lựa chọn cách viết phù hợp nội dung, mục đích, người tiếp nhận.
Khi đọc, có thể đặt trong mối liên hệ: viết cho ai, để làm gì, viết điều gì và bằng cách nào. Những câu hỏi ấy giúp hiểu sự lựa chọn hình thức; câu trả lời vẫn cần dựa vào hoàn cảnh được biết và đặc điểm thực có trong văn bản.
Quan điểm sáng tác không có nghĩa mọi tác phẩm chỉ có một giọng. Lời tuyên bố công khai, tiếng nói trào phúng và cảm xúc trước cảnh chiều có thể cùng thuộc một tác giả mà vẫn có nét riêng.
Ba cách thể hiện, ba điểm cần đọc
Đối chiếu do BTVN biên soạn từ các tác phẩm đã học:
“Tuyên ngôn Độc lập” đặt nguyên tắc về quyền, nêu sự thật lịch sử rồi đi tới lời tuyên bố và quyết tâm. Cách tổ chức lập luận phù hợp mục đích khẳng định nền độc lập trước đồng bào và thế giới.
“Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu” dùng tình huống hư cấu, lời nói của Va-ren và sự im lặng của Phan Bội Châu để tạo tương phản trào phúng. Đọc như biên bản một cuộc gặp thật sẽ bỏ mất cách xây dựng tiếng cười.
“Mộ” đưa cái nhìn từ chim, mây tới người lao động và lò than rực sáng. Hình ảnh, ngôn từ và sự vận động của cảm xúc là căn cứ quan trọng; không thể chỉ tìm một lời kêu gọi được nói thẳng.
Củng cố kiến thức
Điểm nào làm rõ quan hệ giữa mục đích và hình thức trong Tuyên ngôn Độc lập?
Đúng: mạch lập luận phù hợp nội dung công bố và khẳng định.
Các sự kiện được tổ chức để chứng minh, không chỉ nối theo thời gian.
Cơ sở về quyền được nối với sự thật Việt Nam, không thay thế phần ấy.
Giọng điệu hỗ trợ, nhưng không thay cấu trúc lí lẽ và bằng chứng.
Lời giải
Đáp án A. Cơ sở về quyền và sự thật lịch sử chuẩn bị cho lời tuyên bố, quyết tâm. Hình thức chính luận vì vậy gắn với điều muốn khẳng định và đối tượng tiếp nhận. Không áp cách tổ chức của truyện hoặc thơ thay cho mạch ấy.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào phù hợp khi khái quát sự đa dạng sáng tác?
Các văn bản có mục đích và sắc thái riêng.
Sự lựa chọn hình thức có vai trò trong biểu đạt.
Cần phân tích các căn cứ cụ thể.
Đúng: khái quát từ mối liên hệ được thể hiện qua tác phẩm.
Lời giải
Đáp án D. Các tác phẩm cho thấy những cách tổ chức ngôn ngữ khác nhau để biểu đạt nội dung, tác động tới người tiếp nhận. Khái quát sự đa dạng phải giải thích mối liên hệ đó, không chỉ đếm số thể loại hoặc đồng nhất mọi giọng điệu.