Nói hay viết không tự quyết định trang trọng, thân mật
Ngôn ngữ trang trọng thường dùng trong giao tiếp có tính nghi thức, chú ý sự lịch sự, tôn trọng và cách diễn đạt đầy đủ. Ngôn ngữ thân mật thường dùng trong giao tiếp thường ngày, có quan hệ gần gũi, có thể có câu rút gọn, cách xưng hô, từ ngữ tự nhiên hơn. Cả hai đều có ở dạng nói và viết.
Ngữ cảnh, mục đích và đối tượng giúp quyết định cách dùng. Một lời nói tại lễ khai mạc có thể trang trọng; một tin nhắn giữa bạn thân có thể thân mật. Không coi trang trọng chỉ là viết hoặc thân mật chỉ là nói.
Còn có cách diễn đạt trung tính, tập trung thông tin mà không nhấn nghi thức hay quan hệ gần gũi, chẳng hạn nhiều câu trong tài liệu học tập. Không bắt buộc mọi câu phải rơi vào hai thái cực.
Cùng thông tin, khác đối tượng
Ví dụ giả định do BTVN biên soạn:
Gửi thư mời một diễn giả lần đầu liên hệ, nhóm viết: “Nhóm trân trọng kính mời thầy tham gia buổi trao đổi về văn học.” Từ ngữ, cách xưng hô phù hợp quan hệ và tính nghi thức.
Nhắn cho một người bạn đã thân, một thành viên viết: “Chiều mai nhóm mình trao đổi về sách, cậu tới nhé!” Câu gần gũi, trực tiếp hơn nhưng không vì vậy mà thiếu lịch sự.
Hai câu đều ở dạng viết, khác ở quan hệ, mục đích giao tiếp. Một dòng thông tin về thời gian trong hồ sơ có thể trung tính; không cần thêm lời kính mời hoặc xưng hô thân mật vào mọi dòng.
Củng cố kiến thức
Điều gì giải thích khác biệt giữa hai câu viết trong ví dụ?
Độ dài không đủ xác định phong cách.
Dấu câu cần được đọc cùng các dấu hiệu khác.
Cả hai cách dùng đều có thể ở dạng viết.
Đúng: đọc các dấu hiệu trong ngữ cảnh.
Lời giải
Đáp án D. Thư mời người lần đầu liên hệ cần sự nghi thức, còn tin nhắn với bạn đã thân hướng đến sự gần gũi. Ngữ cảnh giải thích cách chọn từ, xưng hô, không phải dạng viết tự quyết định.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào phù hợp ngôn ngữ trung tính được nêu?
Trung tính không đồng nghĩa thiếu tôn trọng.
Đúng: không ép mọi câu vào hai thái cực.
Ví dụ có tài liệu học tập, hồ sơ.
Cách dùng cần phù hợp mục đích, không thay máy móc.
Lời giải
Đáp án B. Ngôn ngữ trung tính giúp trình bày thông tin rõ mà không nhấn quan hệ cá nhân hoặc nghi thức. Nó là lựa chọn phù hợp ở nhiều ngữ cảnh, không phải lỗi cần sửa thành một thái cực.