Thay đổi cách nói có thể làm thay đổi quan hệ được thể hiện
Trong một cuộc giao tiếp, cách dùng trang trọng hoặc thân mật có thể chuyển đổi theo vai trò, mức gần gũi và mục đích. Cùng một người có thể được giới thiệu bằng chức danh trong một cuộc họp, rồi được gọi tên khi trò chuyện riêng giữa những người thân quen.
Chuyển đổi cũng có thể có dụng ý nghệ thuật: một lời bỗng quá khách sáo trong tình huống không phù hợp có thể tạo tiếng cười, mỉa mai hoặc thể hiện khoảng cách. Cần đọc lời đi cùng tình huống và thái độ, không xem mọi chuyển đổi đều là lỗi.
Khi giao tiếp, điều chỉnh mức độ là quan trọng. Thân mật không cho phép xúc phạm; trang trọng không cần làm mọi câu nặng nề, xa cách. Lựa chọn phù hợp giúp nội dung rõ và quan hệ được tôn trọng.
Cùng người nhưng vai trò trong hai tình huống khác
Tình huống giả định do BTVN biên soạn:
Một học sinh giới thiệu trưởng nhóm trong buổi báo cáo trước khách mời bằng tên và vai trò. Sau buổi ấy, khi các thành viên đã quen trao đổi công việc, họ gọi tên và dùng lời gần gũi hơn. Thay đổi cách nói phù hợp việc chuyển từ giới thiệu có nghi thức sang trò chuyện nội bộ.
Nếu một nhân vật trong truyện cố dùng lời rất trịnh trọng để chế giễu việc nhỏ của người thân, cần xét giọng và tình huống để nhận ra dụng ý. Không lấy ví dụ ấy làm lí do luôn nói khách sáo với người thân hoặc luôn bỏ nghi thức ở nơi cần.
Để nhận xét, cần nêu từ ngữ thay đổi, quan hệ được thể hiện và hiệu quả cụ thể.
Củng cố kiến thức
Trong tình huống buổi báo cáo rồi trò chuyện nội bộ, sự chuyển đổi được giải thích thế nào?
Đúng: cần đọc cách nói trong quan hệ giao tiếp.
Tên và vai trò có thể cùng được giới thiệu.
Gần gũi không tự đồng nghĩa thiếu tôn trọng.
Dụng ý mỉa cần thêm căn cứ ngữ cảnh.
Lời giải
Đáp án A. Khi giới thiệu trước khách, nghi thức và vai trò được nhấn; khi trao đổi giữa người quen, sự gần gũi có thể tăng. Khác biệt ấy giải thích lựa chọn, không tự mang nghĩa mỉa hoặc bất lịch sự.
Củng cố kiến thức
Muốn nhận ra một lời quá trịnh trọng có dụng ý châm biếm, cần làm gì?
Độ dài từ không đủ xác định dụng ý.
Nhiều ngữ cảnh thực sự cần trang trọng.
Đúng: dụng ý được tạo trong ngữ cảnh.
Tách lời có thể làm mất căn cứ nhận ra thái độ.
Lời giải
Đáp án C. Sự không phù hợp giữa cách nói và tình huống, cùng giọng, thái độ, có thể tạo tiếng cười. Cần những căn cứ ấy mới nhận xét dụng ý, không gán nghĩa châm biếm cố định cho một kiểu từ.