Ai đang nghĩ điều đó?
Truyện được kể ở ngôi thứ ba nhưng nhiều đoạn đi gần cảm giác, suy nghĩ của ông Diểu. Khi nhận xét đàn khỉ, ông đem cách nhìn về con người, quyền lực, giới tính áp vào loài vật. Lời kể tái hiện suy nghĩ ấy không có nghĩa nhà văn xác nhận mọi nhận xét của ông đều đúng.
Muốn xác định điểm nhìn, cần đọc những dấu hiệu cho thấy nhân vật nghĩ, đoán, cảm thấy và nhìn sự vật ra sao. Sau đó đối chiếu với việc được kể: con khỉ cái quay lại với con bị thương có phù hợp với lời đánh giá ban đầu của ông không?
Khoảng cách giữa thành kiến và trải nghiệm làm cách nhìn bị thử thách. Đây là một phần của quá trình nhận thức, không phải kiến thức sinh học về đàn khỉ hoặc quy tắc đánh giá mọi người theo giới tính.
Một hành động thử thách lời phán xét
Phân tích do BTVN biên soạn:
Ban đầu, ông Diểu nhìn khỉ cái bằng sự hoài nghi và định kiến. Khi thấy nó quay lại dìu khỉ đực, ông có lúc vẫn nghi ngờ đó là sự giả vờ. Nhưng sự gắn bó của nó tiếp tục hiện ra qua hành động, khiến cách nghĩ ấy khó giữ nguyên.
Từ đây có thể nhận xét: việc kể gần suy nghĩ ông Diểu làm rõ thành kiến của nhân vật; đối chiếu với hành động của khỉ cái cho thấy thành kiến không đủ giải thích điều ông chứng kiến. Truyện khiến người đọc suy nghĩ về giới hạn của cái nhìn áp đặt.
Không nên viết “khỉ cái giả vờ vì tác giả đã nói thế”. Cách viết đó gộp một suy nghĩ chủ quan của nhân vật với kết luận của tác phẩm và bỏ bằng chứng ngược lại.
Củng cố kiến thức
Lời hoài nghi khỉ cái trong ví dụ nên được đọc như thế nào?
Đúng: xác định người nghĩ rồi kiểm trong ngữ cảnh.
Không có nghiên cứu được nêu.
Đó là suy nghĩ của ông Diểu.
Tác phẩm còn đặt suy nghĩ ấy trước bằng chứng thử thách.
Lời giải
Đáp án A. Cần xác định nguồn của nhận xét: ông Diểu suy nghĩ về con vật. Việc khỉ cái tiếp tục giúp và đi theo khỉ đực cho phép người đọc thấy giới hạn của nhận xét ấy; không đồng nhất lời nhân vật với tri thức khách quan.
Củng cố kiến thức
Tác dụng nào của việc đối chiếu suy nghĩ ông Diểu với hành động khỉ cái được làm rõ?
Người kể và nhân vật không vì thế trở thành một.
Bài đang phân tích điểm nhìn và quá trình nhận thức.
Sự đối chiếu khiến thành kiến bị thử thách.
Đúng: nối nghệ thuật kể với chuyển biến nhân vật.
Lời giải
Đáp án D. Cách kể đặt điều nhân vật nghĩ bên cạnh điều diễn ra. Sự không khớp giữa chúng làm hiện rõ cái nhìn chủ quan và sự cần thiết phải thay đổi, chứ không củng cố mọi phán xét ban đầu.